Krzyżacy

Rozdział 1

  W Tyńcu, w gospodzie „Pod Lutym Turem”, kilkoro ludzi słuchało opowieści przybyłego z dalekich stron rycerza. Był to Maćko z Bogdańca herbu Tępa Podkowa, zawołania Grady. Podróżował ze swoim osieroconym bratankiem Zbyszkiem. Kiedy ich dom został spalony, wyruszyli na wojnę na Litwie i teraz wracali zwycięscy. Opowiadali o walkach, a także wspominali miłość młodego Zbyszka do Ryngałły. Była żoną księcia mazowieckiego, biskupa Henryka, który mimo ślubu nie chciał zrzec się swojego tytułu duchownego. Przez to Ryngałła go otruła. Kiedy Zbyszko się o tym dowiedział, poprosił pustelnika, by zdjął z niego śluby dozgonnej wierności, które złożył, po rycersku obierając kobietę na panią swego serca. Teraz ogłaszał, iż znajdzie sobie nową wybrankę, a także zdobędzie wreszcie rycerski pas.
  Okazało się, że król Jagiełło w Krakowie hojnie nagradzał wojów powracających z Litwy, teraz jednak ciężko było dostać się przed jego oblicze, ponieważ zbliżał się poród królowej Jadwigi i do stolicy zjechało sporo gości. Rozmowę mężczyzn przerwało przybycie księżnej Anny Danuty, siostry Ryngałły, wraz z dworem. Zamierzała zatrzymać się w gospodzie na odpoczynek.

Rozdział 2

  Księżna weszła do środka otoczona pannami dworskimi, dworzanami i pacholikami. Maćko i Zbyszko nie chcieli przeszkadzać towarzystwu, jednak kobieta ich zatrzymała, a dowiedziawszy się o niedawne wyprawie, poprosiła o opowieści. Okazało się, że rycerze pilnowali srebrnej kolebki, którą litewski książę Witold (brat księżnej) podarował dziecku królewskiej pary. Prezent znajdował się już w Krakowie, a podróżnicy chcieli u krewnego w Tyńcu zostawić wojenne łupy. Sam książę planował w tym czasie wyprawę na Tatarów. Maćko, ponieważ od pięciu lat nie zdejmował zbroi, zamierzał najpierw odpocząć.
  Nagle zakonnik przybył prosić księżną, by zatrzymała się w pobliskim klasztorze, zamiast w gospodzie. Anna Danuta odmówiła jednak, a kiedy kapłan odszedł, poprosiła dwórkę Danusię, by weszła na ławę i zaśpiewała piosenkę. Zbyszko był nią zauroczony, próbował dowiedzieć się o niej jak najwięcej od Mikołaja z Długolasu. Jej ojciec nazywał się Jurand ze Spychowa, nie miała jeszcze rycerza ze względu na swój młody wiek. Matka, która nazwała ją właśnie po księżnej, zmarła pięć lat wcześniej ze strachu, gdy Niemcy napadli na dwór. Od tej pory dziewczynkę wychowywała Anna Danuta. Jurand tymczasem nieustannie szukał zemsty na Niemcach.
  Kiedy jeden z rybałtów wstał, ława zachwiała się i Zbyszko uratował Danusię przed upadkiem. Postawił ją na ziemi przed obliczem księżnej, uklęknął, po czym poprosił, by mógł zostać rycerzem młodej damy. Zapytana o swoją wolę dziewczynka odpowiedziała: Chcę! Chcę! Chcę!…. Ślubując, Zbyszko obiecał powiesić na gospodzie w Krakowie tarczę z przyczepioną kartą z napisem, że Danusia Jurandówna najurodziwsza jest i najcnotliwsza między pannami, a gdyby ktoś śmiał temu zaprzeczyć, zamierzał pojedynkować się z nim na śmierć i życie. Dodatkowo przysiągł złożyć u stóp swojej damy trzy pawie czuby z niemieckich hełmów. Danusia dała mu swoje rękawiczki, jako znak przyjęcia ślubów. Kiedy w gospodzie ponownie pojawili się zakonnicy, zapraszając księżną do siebie, Zbyszko udał się do wozu, by się odświeżyć i przebrać w najlepszą zbroję, złupioną od Fryzów. Kiedy wrócił, zachwycił księżną i Danusię swoim wyglądem. Wszyscy zgromadzeni chcieli mu się lepiej przyjrzeć. Dziwiono się ślubom złożonym tak młodej pannie, jednak zwyczaj ten nie zobowiązywał do małżeństwa. Często przysięgano zamężnym kobietom, a rycerze żenili się z innymi, pozostając wiernymi w służbie.
  Wreszcie podano do stołu. Z polecenia księżnej Zbyszko i Danusia jedli z jednej misy, ale młodzieniec obiecał, że nie dotknie dziewczyny, dopóki ta nie dojrzeje. Rycerz dbał o swoją damę i bawił ją. Uczta przeciągała się i wreszcie Danusia usnęła, oparta o ramię Zbyszka. Zbudziła się, kiedy dzwony zaczęły bić na jutrznię. Wszyscy udali się do opactwa. Tymczasem Maćko naradzał się ze swoim bratankiem. Nie był zadowolony z obrotu spraw. Liczył, że Zbyszko wybierze się na Tatarów z księciem Witoldem i rozwiąże swoje śluby. Miał zamiar odbudować Bogdaniec i w nim osiąść. Młodzieniec planował jednak wspomóc Juranda ze Spychowa w pomszczeniu zmarłej żony. Przekonywał, że bijąc Niemców, zdobędzie podobne łupy, co bijąc Tatarów. Wyznał także, że zamierza ożenić się z Danusią.

Rozdział 3

  W drodze na jutrznię księżna poprosiła zakonników, by opowiedzieli legendę o Walgierzu Wdałym, dawnym hrabim pochodzącym z Tyńca. Jego duch miał ukazać się tamtejszemu bratu Hildurfowi, a pojawiał się tylko wtedy, gdy w zakonie psuły się obyczaje. Mógł również zwiastować wojnę. Ponieważ żył w czasach pogańskich, nie został ochrzczony i przebywał w piekle.
  Wreszcie znaleziono się w klasztorze. Księżną Danutę powitał sam opat i od razu wprowadził do kościoła. Podczas modlitwy Zbyszko patrzył na Danusię. Zastanawiał się, jak ma dopełnić danej jej obietnicy. Dopiero teraz zrozumiał, że pawie czuby nosili tylko najwybitniejsi z Niemców, a żeby takich móc wyzywać na pojedynki, musiał uprzednio być oficjalnie pasowany na rycerza. Zaczął więc prosić Boga o cud i wojnę z Krzyżakami, która ułatwiłaby mu zadanie.
  Po mszy Zbyszko usłyszał rozmowę księżnej z opatem, podczas której kobieta żaliła się na sąsiedztwo Krzyżaków na Mazowszu, a także przewidywała rychłą wojnę. Podobno święta Brygida wygłosiła proroctwo na jej temat. Anna Danuta obawiała się wyniku wojny, ponieważ Niemcy mieli rzekomo u siebie relikwie Świętego Krzyża. Mikołaj z Długolasu potwierdził te doniesienia. Wymienił też szereg innych relikwii, które widział będąc w niewoli. Opat jednak uspokajał zebranych, przekonując, że jeśli będzie miała miejsce wojna, to po to, by Krzyżaków ukarać. Księżna z radości ucałowała relikwie św. Ptolomeusza, które zostały jej podarowane przez zakonnika.

Zbyszko z Bogdańca

  Główny bohater powieści, którego poznajemy, kiedy w wieku osiemnastu lat wrócił z wojny na Litwie. To kochliwy blondyn o długich włosach i niezwykłej urodzie. Po śmierci rodziców był wychowywany przez stryja, Maćka. Kiedy zakochał się w dwórce księżnej Anny Danuty, Danusi Jurandównie, ślubował jej zdobycie pawich czubów z niemieckich hełmów. Był porywczy, waleczny, odważny i wierny. Nawet, kiedy w rodzinnych stronach spotkał piękną Jagnę Zychównę, pozostał wierny damie swojego serca. Nie poddał się w poszukiwaniach Danusi porwanej przez Krzyżaków. Dopiero długo po jej śmierci zdecydował się poślubić Jagienkę. W wieku dwudziestu dziewięciu lat wziął udział w bitwie pod Grunwaldem. Według epilogu dożył do pokoju toruńskiego, miał wtedy osiemdziesiąt pięć lat.

Maćko z Bogdańca

  Brat Jaśka, ojca Zbyszka. Szlachcic herbu Tępa Podkowa, zawołania Grady. Był mężczyzną w sile wieku, bardzo wytrzymałym, o dobrej kondycji. Charakteryzował go spryt, jak również zamiłowanie do dóbr ziemskich. Jego celem była odbudowa rodzinnego Bogdańca, a także ocalenie rodu, którego Zbyszko był ostatnim młodym przedstawicielem. Od początku wolał, by jego bratanek związał się z Jagienką, a nie z Danusią. Ucieszył się, kiedy Zbyszko wyniósł z małżeństwa z Jurandówną pokaźny dobytek, a potem związał się z Jagną, która urodziła mu synów. Mimo swojego wieku brał udział w wojnie z Krzyżakami i przeżył bitwę pod Grunwaldem.

Danuta Jurandówna

  Jedyna córka Juranda ze Spychowa, ulubiona dwórka księżnej Anny Danuty, która grała przy niej często na lutni i śpiewała, najczęściej piosenkę Gdybym ci ja miała skrzydłeczka jak gąska… . W chwili rozpoczęcia powieści miała dwanaście lat, była drobna, delikatna, jasnowłosa i piękna. Uratowała Zbyszka przed karą śmierci, według starego obyczaju deklarując się, że za niego wyjdzie. Jej ojciec początkowo był przeciwny temu małżeństwu, ponieważ obiecał córkę Panu Bogu. Dzień po ślubie Danusia została porwana przez Krzyżaków, a wystraszona i okrutnie potraktowana zmarła niedługo po tym, jak Zbyszko ją ocalił. Po śmierci stała się dla męża świętą patronką.

Jurand ze Spychowa

  Ojciec Danusi, wdowiec. Jego żona zmarła ze strachu podczas ataku Krzyżaków. Od tego momentu całkowicie oddał się zemście na Zakonie, stał się jego postrachem. Był olbrzymim, poważnym i małomównym mężczyzną. Stracił oko podczas jednej ze swoich potyczek. Zygfryd de Löwe w ramach zemsty kazał mu zalać smołą drugie oko, a także uciąć język i prawą dłoń. Okaleczony Jurand został wypuszczony z rąk Krzyżaków i znaleziony na drodze przez Maćka, Hlawę i Jagnę. Zmarł w Spychowie, po tym, jak po śmierci Danusi przeleżał kilka tygodni w łożu z uśmiechem na twarzy.

Jagna Zychówna

  Najstarsza córka Zycha i Małgorzaty ze Zgorzelic. Po śmierci matki, pod nieobecność ojca przejmowała opiekę nad gospodarstwem. Mimo tego, iż na początku powieści miała tylko piętnaście lat, doskonale wykonywała swoje zadania. Była zaradna, odważna i silna, nie bała się polowania ani głośnego wypowiadania swojego zdania. Gdyby mogła, chętnie pojechałaby na wojnę. Wiernie kochała Zbyszka, nawet wtedy, gdy on jeździł za granicę, by szukać Danusi. Ostatecznie po śmierci Jurandówny to Jagienka została żoną młodego rycerza. Urodziła mu czwórkę synów: Maćka, Jaśka, Zbyszka i Juranda. Odziedziczyła po ojcu Moczydoły, otrzymała także spadek po opacie z Tulczy.

Zych ze Zgorzelic

  Ojciec Jagny i właściciel wsi Zgorzelice sąsiadującej z Bogdańcem, wdowiec. Był dowcipnym, rozśpiewanym, a przy tym odważnym rycerzem. Zginął podczas napadu na dwór oświęcimskiego księcia.

Jaśko ze Zgorzelic

  Młodszy brat Jagny, był do niej bardzo podobny z wyglądu. Charakteryzowała go odwaga i chęć do walki. Towarzyszył Maćkowi na przykład w pielgrzymce do Krakowa.

Hlawa

  Czeski szlachcic, nazywany przez Zbyszka Głowaczem. Został pojmany przez Zycha jako jeniec wojenny. Był wiernym sługą Jagienki, którą potajemnie adorował, jednak wiedział, że nie mógł liczyć na nawiązanie z nią bliższych relacji. Dziewczyna w trosce o Zbyszka wysłała Hlawę, by go ochraniał. Wykonywał to zadanie wiernie i z odwagą. Ostatecznie powierzono mu w dzierżawę Spychów, którym zarządzał razem z żoną, Anulką Sieciechówną.

Anulka Sieciechówna

  Służka Jagienki, towarzyszyła jej w wyprawie u boku Maćka. Obie przebrały się wtedy za chłopców. W drodze zaczęły rodzić się uczucia między nią a Hlawą, za którego ostatecznie wyszła i zamieszkała z nim w Spychowie.

Opat z Tulczy

  Krewny Maćka i Zbyszka, który wziął w dzierżawę Bogdaniec, kiedy rycerze wyjechali na wojnę na Litwie. Był pracowity i uczciwy, jednak łatwo go było rozgniewać. Jako ojciec chrzestny Jagienki kochał ją całym sercem i zapisał jej spadek. Został ranny podczas napadu na dwór oświęcimskiego księcia, wtedy, kiedy zginął Zych. Najpierw przebywał w Sieradzu, a potem udał się do Płocka, by spisać testament oraz przyjąć ostatnie sakramenty. Tam też zmarł.

Mikołaj Powała z Taczewa

  Postać historyczna. Rycerz i dyplomata, powołany do rady wojennej przed bitwą pod Grunwaldem. Był przewodnikiem posła Lichtensteina, którego zaatakował Zbyszko. Mimo wszystko Powała stał po stronie polskiego rycerza, a później okazał się jego wiernym przyjacielem.

Zawisza Czarny z Garbowa

  Postać historyczna. Jeden z najsłynniejszych i najwaleczniejszych polskich rycerzy. Jako przyjaciel Zbyszka podarował mu dwóch tatarskich niewolników.

Zyndram z Maszkowic

  Postać historyczna. Polski rycerz niemieckiego pochodzenia. Obok pana Powały i Zbyszka był członkiem pocztu, który odpowiadał za uwolnienie jeńców z Malborka. Zasłynął swoją walecznością w bitwie pod Grunwaldem.

Mikołaj z Długolasu

  Stary i mądry rycerz, członek dworu Anny Danuty. Jego córka Jagienka zastąpiła Danusię u boku księżnej.

Sanderus

  Bezdomny Niemiec urodzony w Toruniu. Handlował fałszywymi relikwiami i odpustami. Choć był chytry i kłamliwy, okazał się wiernym przyjacielem Zbyszka, na którym młody rycerz zawsze mógł polegać. Znacząco przyczynił się do odnalezienia Danusi, podstępem zaciągając się do służby u komtura Zygfryda.

Kuno Lichtenstein

  Krzyżak, który przyjechał do Krakowa w roli posła. Kiedy Zbyszko go zaatakował, nie zamierzał okazać mu litości i dopilnował, by zaprowadzono go na szubienicę (co ostatecznie powstrzymała Danusia). Większość polskich rycerzy ślubowała po tym wydarzeniu, że będzie się z nim pojedynkować. Lichtenstein został jednak zastępcą mistrza krzyżackiego i nie przyjął żadnego wyzwania. Ostatecznie pokonał go Maćko podczas bitwy pod Grunwaldem.

Pan de Fourcy

  Niemiec zasłużony dla zakonu krzyżackiego. Razem z panem de Bergowem i Majnegerem napadli na Juranda, jako jedynemu udało mu się uciec. Brał udział w planie porwania Danusi, jednak kiedy się opamiętał i upomniał swoich współbraci, został przez nich zamordowany. Jego zabójstwo próbowano zrzucić na Czecha Hlawę.

Fulko de Lorche

  Młody lotaryńczyk, waleczny i odważny rycerz. Był kochliwy, ciągle zmieniał damy serca, był gotów się za nie pojedynkować. Początkowo nieprzyjazny wobec Zbyszka, po ataku tura w czasie polowania został jego wiernym przyjacielem. Ostatecznie ożenił się z Jagienką z Długolasu, wypowiedział służbę Zakonowi i w wojnie walczył po stronie Polski.

Hugo de Danveld

  Komtur krzyżacki na zamku w Szczytnie. Był otyły, biestialski i pozbawiony moralności. To on uknuł plan porwania Danusi. Czuł do niej jednocześnie nienawiść i pożądanie. Zginął z rąk Juranda.

Zygfryd de Löwe

  Zakonnik, który objął urząd komtura w Szczytnie po zamordowaniu Danvelda. Nienawidził Polaków i Juranda. Krążyły plotki, że potrafił rozmawiać z mrocznymi duchami. Kiedy jego ukochany brat Rotgier został zabity w pojedynku, z zemsty rozkazał dotkliwie okaleczyć Juranda. Chciał również zrobić krzywdę Danusi, jednak powstrzymał go kat udający upiora. Został wzięty w niewolę przez Maćka i Zbyszka. Kiedy Jurand zdecydował się puścić go wolno, popełnił samobójstwo, wieszając się na drzewie na uździe siodła.

Rotgier

  Młody zakonnik, krążyły podejrzenia, że był synem Zygfryda. Uczestniczył w spisku przeciw Jurandowi. Był silny, waleczny i przebiegły. Zginął w pojedynku ze Zbyszkiem, kiedy próbował bronić kłamstw na temat uprowadzenia Danusi.

Ksiądz Wyszoniek

  Ksiądz na dworze Anny Danuty, lekarz, który zajmował się Zbyszkiem po ataku tura, udzielił mu także ślubu z Danusią.

Ksiądz Kaleb

  Spychowski kapłan.

Tolima

  Najwierniejszy i najbardziej sprawdzony człowiek Juranda ze Spychowa.

Konrad von Jungingen

  Postać historyczna. Wielki mistrz zakonu krzyżackiego, który zmarł w 1407 roku. Umiejętnie rozwiązywał konflikty, starał się unikać wojny i postępować sprawiedliwie, mimo zepsucia Zakonu.

Ulryk von Jungingen

  Postać historyczna. Brat Konrada, objął stanowisko mistrza po jego śmierci. Był bardziej porywczy niż poprzednik, co ostatecznie doprowadziło do wojny z Polską i Litwą. Zginął podczas bitwy pod Grunwaldem.

Służka zakonna

  Za poleceniem komtura Danvelda przywiozła rzekomo cudowny balsam dla Zbyszka. Potem pojawiła się w Spychowie, by przedstawić Jurandowi warunki oddania mu pojmanej córki. Pilnowała Danusi w czasie niewoli u Krzyżaków. Ostatecznie udało jej się uciec, kiedy złapali ją Zbyszko, Maćko i Hlawa.

Witold Kiejstutowicz

  Postać historyczna. Wielki książę litewski, kuzyn Władysława Jagiełły. Zdarzało mu się sprzymierzać z Krzyżakami, a potem występować przeciwko nim, na przykład podżegając Żmudź do buntu.

Księżna Anna Danuta

  Postać historyczna. Córka księcia trockiego Kiejstuta i Biruty, żona księcia mazowieckiego Janusza. Po śmierci matki Danusi zaopiekowała się nią, przyjmując dziewczynkę na swój dwór. Bardzo kibicowała jej związkowi ze Zbyszkiem. Była osobą pobożną i dobrą dla swoich przyjaciół.

Janusz I Starszy

  Postać historyczna. Mąż Anny Danuty, książę mazowiecki i lennik Władysława Jagiełły. Pasował Zbyszka i pana de Lorche na rycerzy. Przebywał głównie w Warszawie lub Ciechanowie.

Księżna Aleksandra Olgierdówna

  Postać historyczna. Żona księcia Ziemowita Płockiego. Wstawiła się za Zbyszkiem, kiedy był skazany na śmierć, pisząc list do samego mistrza krzyżackiego.

Władysław Jagiełło

  Postać historyczna. Wielki książę litewski, a od małżeństwa z Jadwigą w 1386 roku król Polski. Był pobożny, sprawiedliwy i dobry, choć łatwo unosił się gniewem. Osobiście dowodził i walczył podczas bitwy pod Grunwaldem.

Królowa Jadwiga

  Postać historyczna. W 1384 koronowano ją na króla Polski. Jej małżeństwo stało się początkiem unii polsko-litewskiej. Już za życia uważano ją za świętą i oddawano jej niemal religijną cześć. Zmarła niedługo po przedwczesnym urodzeniu córki, 17 lipca 1399 roku.