Potop

Krótkie

TOM I

  Na litewskiej Żmudzi żył bogaty i szanowany ród Billewiczów, którego patriarchą za czasów panowania króla Jana Kazimierza był Herakliusz Billewicz. Ze względu na swój wiek nie mógł uczestniczyć w wojnie w 1654 roku. Na wieść o niepowodzeniach swojego oddziału dostał apopleksji i zmarł. Przed śmiercią sporządził testament, w którym zapisał ziemie Billewiczów swojej wnuczce, Aleksandrze, a opiekę nad nią powierzył całej szlachcie laudańskiej. Wieś Lubicz przekazał synowi swojego przyjaciela, Andrzejowi Kmicicowi, którego Oleńka miała poślubić wedle dawnej obietnicy.
  Pewnego zimowego wieczoru Kmicic zjawił się u Aleksandry. Od razu przeszedł do prawienia panience komplementów i wypytywania o datę ślubu. Oleńka próbowała być zdystansowana, mimo tego, że młodzieniec bardzo się jej podobał. Po wieczerzy Kmicic udał się do swojego nowego majątku w Lubiczu, gdzie czekali na niego wojenni towarzysze. Ich spotkanie przerodziło się w hulankę. Podczas zawodów w strzelaniu zniszczono portrety Billewiczów i siłą wzięto miejscowe dziewczęta do tańca.
  Kmicic, tak jak obiecał, codziennie odwiedzał Oleńkę w Wodoktach. Przestrzegł również swoich towarzyszy, aby nie wspominali o pijackich zabawach, gdyż nie chciał zrazić do siebie dziewczyny. Pewnego razu podczas kuligu Kmicic pocałował ukochaną, po czym zakochani wyznali sobie miłość. Sielankową atmosferę przerwało pojawienie się Soroki z informacją, że żołnierze Kmicica rozpętali pożar w Upicie. Młodzieniec od razu ruszył w tamtą stronę i nie pojawiał się u Oleńki przez kilka następnych dni. W tym czasie u dziewczyny zjawiła się szlachta laudańska i poinformowała ją o wybrykach kompanii jej narzeczonego. Aleksandra podjęła decyzję, że Kmicic musi odprawić swoich towarzyszy. Posłała również do Lubicza Znikisa, który miał rozeznać sytuację. Niestety wiadomości od szlachty laudańskiej okazały się prawdziwe.
  Następnego dnia u Billewiczówny pojawili się kompani Kmicica, którzy prosili o proch i ludzi, by wesprzeć Andrzeja w Upicie. Dziewczyna odmówiła i powiedziała im, co o nich myśli. Uważała, że sprowadzają jej ukochanego na złą drogę. Gdy kompani Kmicica wracali do Upity, zatrzymali się w karczmie w Wołmontowiczach, gdzie za ich sprawą ponownie rozpętała się walka na szable. Tego samego wieczoru Kmicic przyjechał do Wodoktów z ludźmi z Upity. Oleńka miała zamiar oschle przywitać ukochanego, ale na jego widok zmiękło jej serce. Żołnierz przeprosił ukochaną i powiedział, że zmieni swoje zachowanie.
  Kiedy Kmicic dotarł do Lubicza, znalazł ciała pomordowanych kompanów. Okazało się, że zostali zaatakowani przez Butrymów. Kmicic w gniewie ruszył na Wołmontowicze, gdzie wraz ze swoimi ludźmi w ramach zemsty palił posiadłości i zabijał ich mieszkańców. Na pomoc okolicznej ludności ruszyła szlachta. Podwładni Kmicica zostali zamordowani, a on sam uciekł do Oleńki. Dziewczyna ochroniła go przed wściekłym ludem, ale gdy był już bezpieczny, kazała mu się wynosić.
  Aleksandra pomagała szlachcicom, którzy ucierpieli w wyniku walki z jej ukochanym. Rozeszła się wiadomość o poszukiwaniu Kmicica. Oleńka bardzo nad tym ubolewała, ponieważ wiedziała, że w głębi duszy jej ukochany nie był złym człowiekiem. Dziewczyna namawiała szlachciców, by nie zajmowali majątku w Lubiczu i spokojnie czekali na powrót Kmicica. Jakiś czas później do panienki przyszedł list od Andrzeja, w którym prosił ją o wybaczenie i kolejną szansę. Był nawet gotów stawić się przed sądem i zrezygnować z odziedziczonego majątku. Dziewczyna odpisała, że byłaby w stanie mu wybaczyć, gdyby wstawiła się za nim szlachta laudańska.
  Tymczasem ziemie Rzeczypospolitej pustoszyły surowa zima, wojna i bunty Kozaków zaporoskich pod wodzą Bohdana Chmielnickiego. Sytuacja zaczęła się poprawiać dopiero w kwietniu.
  Pan Wołodyjowski dochodził do siebie w Pacunelach. Szlachta laudańska, wiedząc o postępowaniu Kmicica, zaproponowała mu, by starał się o rękę Oleńki. Dziewczyna nie przyjęła jego zaręczyn, ale ten zbytnio się tym nie przejął, ponieważ był otoczony gronem innych panien. Pewnego razu przyszła do niego wiadomość o porwaniu Oleńki przez Kmicica. Wołodyjowski zebrał szlachtę i ruszył do Lubicza. Tam zastał Kmicica, który w towarzystwie Kozaków pakował cały dobytek ze wsi na wozy. Andrzej zagroził, że jeśli nie zostanie wypuszczony wolno z Oleńką, to wysadzi w powietrze cały Lubicz. Wołodyjowski wyzwał go na pojedynek, przysięgając, że jeśli zostanie pokonany, Kmicic będzie mógł odjechać, ale bez Oleńki. Andrzej przyjął te warunki, tłumacząc sobie, że spróbuje uprowadzić ukochaną następnym razem.
  Wołodyjowski wygrał pojedynek, ale darował życie Kmicicowi. Uważał, że powinien on sprawiedliwie stanąć przed sądem. Jakiś czas później pan Michał ponownie zaczął się starać o względy Oleńki. Gdy dotarł do dziewczyny, powiedział jej o tym, że Kmicic nie był zdrajcą i wziął na pomoc ludzi z gościńca, nie wiedząc, że są Kozakami. Oleńkę bardzo ucieszyła ta wiadomość. Gdy jednak żołnierz padł przed nią na kolana, odmówiła mu ręki, czym wzbudziła jego złość.

Andrzej Kmicic herbu Rawicz

  Główny bohater, syn miecznika oraz przyjaciel Herakliusza Billewicza. Młodzieniec jest wybitnym żołnierzem, lubiącym zabawę i śmiech. Sławę przyniosła mu między innymi walka przeciw moskiewskim wojskom. Mimo że żołnierz jest odważny, pewny siebie i honorowy, to ma też szereg negatywnych cech, takich jak: porywczość, upartość i skłonność do bijatyk. Kmicic darzy szczerym uczuciem Oleńkę, którą, według ostatniej woli Herakliusza Billewicza, miał poślubić. Ich związek komplikuje najpierw seria niefortunnych wydarzeń, których dopuścił się wraz ze swoją kompanią w odziedziczonym Lubiczu, a następnie przyjaźń z Januszem Radziwiłłem, w której Polacy dopatrywali się zdrady. Należy jednak pamiętać, że młodzieniec był manipulowany przez księcia i naprawdę wierzył w jego szczere intencje wobec ojczyzny. Po tym jak młodzieniec dowiedział się od Bogusława o jego prawdziwych intencjach, postanowił zmienić swoją postawę i wypowiedzieć posłuszeństwo zdrajcy Polski. Działał wtedy pod pseudonimem „Babinicz”. Poświęcając się sprawie narodowej, chciał udowodnić wszystkim, że jest prawdziwym patriotą. Zasłużył się między innymi w czasie obrony Jasnej Góry, a później walki u boku Czarnieckiego, do którego wojska zaciągnął się wraz z dowodzonymi przez siebie Tatarami. Kmicic przeszedł przemianę wewnętrzną, a jego duchowym przewodnikiem był ksiądz Kordecki. To właśnie u niego się wyspowiadał i otrzymał jako pokutę chłostę i naukę pokory. Mimo wszelkich perypetii życiowych i nieprzemyślanie podjętych decyzji Kmicic maluje się jako barwna, ale i pozytywna postać. Biorąc pod uwagę to, jak wiele razy udało mu się uniknąć śmierci, wydaje się on wręcz urodzony pod szczęśliwą gwiazdą. Ostatecznie młodzieniec odzyskuje dobrą sławę i poślubia Oleńkę, a dzięki swoim zasługom dla kraju otrzymuje od króla Jana Kazimierza starostwo upickie.

Aleksandra Billewiczówna (Oleńka)

  Wnuczka Herakliusza Billewicza mieszkająca w rodowym majątku. Po śmierci dziadka opiekę nad nią sprawuje szlachta laudańska. Ostatnią wolą Herakliusza było to, żeby dziewczyna poślubiła Andrzeja Kmicica. Panienka nie sprzeciwia się temu, tym bardziej że darzy młodzieńca szczerym uczuciem. Kiedy dochodzą ją pierwsze wiadomości o poczynaniach ukochanego i jego kompanii, próbuje sama przed sobą go usprawiedliwiać. Kiedy jednak Kmicic w ramach zemsty podpala Wołmontowicze, dziewczyna nie jest w stanie mu wybaczyć. Najgorzej znosi wiadomość o przyjaźni ukochanego z Radziwiłłem i plotkę o planie uprowadzenia przez niego Jana Kazimierza. Mimo że dziewczyna uważa Kmicica za narodowego zdrajcę, to przez całą akcję utworu nie jest w stanie o nim zapomnieć. Najważniejszymi wartościami są dla niej ojczyzna i wiara w Boga. Nie wiąże się z nikim innym i po wojnie ze Szwedami zamierza wstąpić do zakonu. Oleńka jest opisana jako cnotliwa, szlachetna i miłosierna dziewczyna. Gdy ksiądz na mszy odczytuje list od Jana Kazimierza o zasługach Kmicica, zarzuca sobie, że nie wierzyła swojemu ukochanemu. Przyjmuje wtedy zaręczyny od Andrzeja. Po ślubie wiodą szczęśliwe życie w Wodoktach.

Jan Onufry Zagłoba herbu Wczele

  Stary szlachcic, który niechętnie bierze udział w walkach. Gdy jednak zachodzi taka konieczność, staje na wysokości zadania. Uwielbia biesiadowanie i żywe rozmowy, jest skłonny do snucia niezwykłych opowieści na swój temat i przechwałek. Cechuje się ponadprzeciętnym sprytem i przebiegłością. Ma poczucie humoru, które wykorzystuje, umilając czas swoim towarzyszom. To właśnie jemu udaje się upić Rocha Kowalskiego i w ten sposób zbiec z książęcej niewoli. Nie zapomina jednak o swoich przyjaciołach, Skrzetuskich i Wołodyjowskim, i zaraz również im rusza z pomocą. Onufry wsławił się między innymi jako regimentarz wojska polskiego i w czasie walki o Warszawę, kiedy wraz ze swoimi ludźmi odbił pałac Kazanowskich.

Jerzy Michał Wołodyjowski (Mały Rycerz)

  Patriota, doskonały fechmistrz, odważny i litościwy dla rannych żołnierz. To człowiek niepotrafiący chować urazy w sercu – jako pierwszy wybaczył Kmicicowi jego złe poczynania, a nawet pomógł odzyskać dobre imię. Mimo że Wołodyjowski darzył uczuciem Oleńkę, to z honorem przyjął odmowę zaręczyn i postanowił działać na korzyść zakochanego w niej Andrzeja. Dawał mu nawet lekcje władania mieczem. Pan Michał jest znany ze swojej kochliwości, co często Zagłoba obraca w żart. Ostatecznie wiąże się on z panienką Anną Borzobohatą.

Jan i Stanisław Skrzetuscy

  Bracia stryjeczni, bardzo doświadczeni rycerze. Pierwszy z nich jest jednym z głównych bohaterów pierwszej części trylogii, w której zostały opisane między innymi jego starania o Hannę. Autor powieści wyraźnie gloryfikuje i idealizuje tych braci. Sprzeciwiają się oni zdradzie części magnaterii, z czym udają się do księcia Janusza. Kiedy okazuje się, że on też jest niewierny Polsce, wypowiadają mu swoje posłuszeństwo. Zostają uratowani przez Andrzeja, po czym dołączają do wojsk konfederatów. Przez okres najazdu wroga wiernie walczą za króla i ojczyznę.