Przedwiośnie

Rodowód

  Głównym bohaterem powieści jest Cezary Baryka, syn Seweryna Baryki i Jadwigi Dąbrowskiej rodem z Siedlec. Jego matka nigdy nie nauczyła się płynnie mówić w języku rosyjskim, czym często przysparzała kłopotów swojemu dobrze już usytuowanemu mężowi. Duchem wciąż była w swoich ukochanych Siedlcach. Przed ślubem Seweryn podejmował się przeróżnych prac, co wynikało z tego, że nie miał specjalistycznego wykształcenia. Był jednak człowiekiem pracowitym, uczciwym i sprytnym. Nie marnotrawił pieniędzy, a lokował je w kosztownych przedmiotach, takich jak: meble, dywany, biżuteria, obrazy czy książki. Gdy Seweryn zaczął nabierać ogłady i czytać książki, zainteresowała go jedna z nich – pamiętniczek z wojny 1831 roku, napisany i wydany na emigracji przez autora bezimiennego o wyprawie generała Józefa Dwernickiego na Beresteczko i Radziwiłłów. Seweryn znalazł tam informację o swoim przodku – Kalikście Grzegorzu Baryce, który brał udział w powstaniu i stracił rodzinny majątek. Ta książka była tak cenna dla Seweryna, że podróżował z nią po całej Rosji.
  Seweryn po ślubie był już dobrze usytuowanym finansowo mężczyzną, który doczekał się syna – Cezarego. Baryka sprowadził się do Baku jako wyższy urzędnik. Po latach miał oszczędności w banku liczące kilkaset tysięcy rubli. Jego żona stale lamentowała, że tęskni za Polską, i próbowała nakłonić go do powrotu do ojczyzny. Sewerynem jednak kierowała wizja dobrobytu, którego nie mógłby zapewnić bliskim w Polsce. Rodzice całą uwagę skupiali na swoim jedynym synku. Zapewniali mu najdroższe nauczycielki i dostanie życie. Chłopiec uczył się dobrze, lecz – jak to określa narrator dzieła – zaszkodziła mu zbytnia opiekuńczość jego rodziców. Mimo tego, że w ich domu starano się mówić po polsku, Cezary ze względu na szkołę i otoczenie, w którym dorastał, płynniej posługiwał się językiem rosyjskim.

Część pierwsza – Szklane domy

  Gdy Cezary miał czternaście lat i dostał promocję do piątej klasy, wybuchła I wojna światowa. Jego ojca powołano wówczas do wojska. W ciągu paru dni idylla rodzinna została zdruzgotana. Cezary i Jadwiga odprowadzili Seweryna na statek. Chłopiec smucił się z powodu wyjazdu ojca tylko przez chwilę, w głębi duszy czuł już bowiem rozkosz wolności i swobody, która go czekała. Zupełnie inaczej zareagowała Jadwiga, która dniami i nocami lamentowała. To właśnie Seweryn Baryka utrzymywał chłopca w ryzach. Jadwiga miała zbyt dobre serce i pozostawiona sama sobie zaczęła ulegać synowi. Odtąd Cezary całe dnie spędzał z chłopcami na podwórku.
  Po wakacjach Cezary zaczął uczęszczać do gimnazjum, gdzie zadzierał z każdym nauczycielem i wszczynał kłótnie. Matka bardzo źle znosiła brak męża i wybryki syna. Nocami, gdy Cezary spał, wpatrywała się w niego z czułością, ponieważ tylko wtedy była o niego spokojna i miała go przy sobie. Bez męża czuła się w Baku jeszcze bardziej obco. W sercu miała swoje cudowne Siedlce i postać Szymona Gajowca – dawnego ukochanego. Mężczyzna nigdy nie wyznał jej uczucia, ponieważ była panną z dobrego i bogatego domu, a on – biednym chłopem.
  Listy od Seweryna przychodziły dość często. Były jednak oschłe i napisane wręcz urzędowo. Jadwiga nigdy nie żaliła się mężowi na syna, nie informowała o jego wybrykach, a wręcz chwaliła. Seweryn zabezpieczył swoją rodzinę finansowo. Dostawał pensję oficerską, a przed swoim wyjazdem wypłacił część gotówki z banku. Kupił za nią złoto i wraz z biżuterią i innymi drogocennymi przedmiotami zakopał w piwnicy. Cezary wciąż wymyślał coraz to nowe zachcianki, a jego matka nie miała serca mu odmówić. Po około trzech latach wiadomości od Seweryna przestały dochodzić.
  W 1917 roku w Baku rozeszła się informacja o rewolucji. Jej wiernym chwalcą był Cezary. Korzystając z okazji, przestał uczęszczać na lekcje, a w ślad za nim poszli jego koledzy. Pewnego razu, gdy szedł ubrany po cywilnemu, spotkał dyrektora swojej szkoły. Zapytany przez niego o powód swojego ubioru, spoliczkował go. Zbiorowisko uliczne stanęło po stronie młodego Baryki. Po tym zajściu Cezary otrzymał wilczy bilet, czyli wydalenie ze szkoły i brak możliwości uczęszczania do żadnej innej. Rewolucja przebiegała dość spokojnie, do momentu gdy zaczęli ze sobą walczyć Tatarzy z Ormianami. Pozamykano wówczas sklepy, brakowało towarów, banki nie wydawały złożonych kapitałów i nie wypłacały procentów. Cezary Baryka był bywalcem zgromadzeń ludowych. Na jednym z nich wieszano burżuazyjnych cesarzy, wielkorządców, prezydentów, generałów, wodzów – między innymi lalkę przebraną za Józefa Piłsudskiego. Młodzieniec również brał udział w egzekucjach. Matka była przeciwna rewolucji, jednak syn jej nie słuchał. Pewnej nocy, gdy spał, wykopała część skarbu z piwnicy i ukryła za miastem, w murach starych zwalisk.
  Wydano oświadczenie, że każdy, kto ma w domu skarb, musi go oddać. Cezary poinformował matkę, że wskaże miejsce schowania majątku rodzinnego. Ona nie miała w tej kwestii nic do powiedzenia i była zmuszona się zgodzić. Cezary z chęcią oddał rodzinne oszczędności, lecz denerwował się, gdy w domu czekały na niego coraz skromniejsze obiady. Był jednak pewien, że taki stan niedługo minie, że to chwilowe niedomaganie rewolucji. Gdy ludzie skupiali się na panującej rebelii, matka Cezarego sprzedawała pozostałe dobra i kupowała za nie żywność, a także bardzo podupadła na zdrowiu. W międzyczasie mieszkanie Baryków zarekwirowano, a oni przenieśli się do jednego małego pokoju. Cezary spoważniał, posmutniał i mocno zaniepokoił się wyglądem małomównej matki. Odkrył również jej wyprawy po zboże i poczuł ogromny wstyd.
  W urzędzie powiedziano Cezaremu, że jego ojciec nie żyje. On nie miał jednak serca powiedzieć o tym matce i wraz z nią chodził do portu wyczekiwać jego powrotu. Podczas jednej z takich wypraw dostrzegli kobietę z czterema dziewczętami. Matka Cezarego zauważyła, że są one biedne, głodne i wyczerpane, ale na ich twarzach widnieje jakaś dostojność i szlachetność. Okazało się, że były to księżna i księżniczki Szczerbatow-Mamajew uciekające z kraju. Ich majątki zostały skonfiskowane. Pani Barykowa zaproponowała im swoją pomoc i zaprosiła je do domu. Najstarsza z nich zwierzyła się Jadwidze, że na nogach ma cenne bransolety, które wgryzły się w jej ciało. Ta pomogła kobiecie zdjąć biżuterię i położyła ją na piecu. Nieszczęśliwie akurat tej nocy była rewizja mieszkania. Jadwigę i Cezarego wpisano na czarną listę. Od tego momentu śledzono Barykową i zauważono, że wymyka się za miasto po złoto i zboże. Za karę ją pobito i skierowano na roboty. Jej organizm jednak tego nie wytrzymał i wkrótce zmarła. Przy pogrzebie Cezary zauważył, że zdarto jej z ręki nawet złotą obrączkę.

Cezary Grzegorz Baryka

  Główny bohater powieści, synem Seweryna Baryki i Jadwigi Dąbrowskiej. Mimo polskiego pochodzenia urodził się w Baku, co skutkowało lepszą znajomością przez chłopaka języka rosyjskiego niż polskiego. Jako jedynaka rodzice bardzo go rozpieszczali, lecz ojciec potrafił jeszcze go zdyscyplinować. Po wyjeździe Seweryna na I wojnę światową Cezary nie tęsknił za rodzicem, lecz zachłysnął się swobodą i popadł w chuligaństwo. Uderzył nawet dyrektora szkoły i dostał za to wilczy bilet, czyli wydalenie ze szkoły i brak możliwości uczęszczania do żadnej innej. Brał udział w rewolucji 1917 roku, był nią zafascynowany i w imię idei poświęcił rodzinny majątek. Pośrednio przyczynił się do śmierci swojej matki. Baryka jest bardzo wybuchowy i buntowniczy. Często działa pod wpływem impulsu. Odczuwa wyrzuty sumienia, jednak dopiero po fakcie. Dojrzewając, zmienia swój stosunek do rewolucji i zaczyna się odznaczać cechami patrioty, o czym świadczy to, że walczył przeciwko bolszewikom podczas wojny w 1919 roku. Nie oznacza to jednak, że Cezary całkowicie utożsamia się z ideą niepodległościową i narodową. Nadal poszukuje swojej drogi. Przyjaźni się z Hipolitem Wielosławskim, któremu uratował życie w czasie wojny. Gości w Nawłoci, rodzinnym dworku Hipolita, gdzie poznaje Karolinę Szarłatowiczówną, która jako pierwsza kobieta zwraca uwagę Cezarego. Później zakochuje się on w pani Laurze Kościenieckiej i umawia się z nią na schadzki. Widząc ukochaną z jej narzeczonym, odczuwa silną zazdrość, a kiedy ich romans wychodzi na jaw, Cezary wdaje się w bójkę z Barwickim i posuwa się nawet do uderzenia Laury. Baryka do końca powieści pozostaje podatny na wpływy innych. Zaznajamia się z Antonim Lulkiem, który próbuje go zniechęcić do niepodległej Rzeczypospolitej Polskiej. Cezary udaje się z nim nawet na konferencję komunistyczną. Czuje wtedy, że nie zgadza się z większością wyłożonych tam tez. Zostaje jednak wyśmiany przez towarzystwo i udaje się do Szymona Gajowca. Tam znów zmienia swoje zachowanie i zarzuca Szymonowi bezsensowność jego reform. Ostatecznie Baryka udaje się na manifestację robotniczą i staje na jej czele. Nie można jednak wyciągać jednoznacznych wniosków z tej sceny, gdyż Cezary maszeruje w żołnierskiej czapce, w której walczył przeciwko bolszewikom, a więc komunistom. Wcześniej otrzymujemy też wiele przesłanek, że mimo wszystko Baryka nie utożsamia się z komunistycznymi hasłami. Z pewnością jest jednak rozdarty wewnętrznie i nie znalazł idei, która dokładnie odpowiada jego światopoglądowi. Można o nim powiedzieć, że jest bohaterem, który doświadcza wewnętrznej przemiany.

Seweryn Baryka

  Ojciec Cezarego Baryki i mąż Jadwigi Dąbrowskiej. Nie miał specjalistycznego wykształcenia, ale jego pracowitość, sumienność i uczciwość doprowadziły do tego, że został wysokim urzędnikiem i mógł zapewnić rodzinie dobrobyt. Jego najbliżsi byli dla niego najważniejsi. Brał udział w walkach I wojny światowej, po czym słuch o nim zaginął. Powrócił jednak do swojego syna i skusił go do powrotu do Polski historią o szklanych domach. Umarł w wagonie towarowym, jadąc wraz z synem do utęsknionej ojczyzny. Seweryn jest wielkim patriotą. Odkąd znalazł kiedyś pamiętnik z wojny z 1831 roku z informacją o swoim dziadku – Kalikście Grzegorzu Baryce, nie rozstawał się z nią, nawet gdy jeździł po całej Rosji. Była to dla niego cenna pamiątka świadcząca o wielkim patriotyzmie jego przodka, który walczył w powstaniu listopadowym i stracił rodzinny majątek.

Jadwiga Dąbrowska

  Jest matką Cezarego i żoną Seweryna Baryki. Pochodziła z Siedlec. Skrycie kochała Szymona Gajowca, tęskniła za nim i ojczyzną. Nigdy nie zadomowiła się w Baku i nie nauczyła się dobrze mówić w języku rosyjskim. Mimo tego była oddaną żoną i matką. W przeciwieństwie do Seweryna miała zbyt potulny stosunek do syna. Nie była w stanie ujarzmić jego młodzieńczego buntu. Kiedy jej mąż wyjechał na wojnę, zupełnie nie radziła sobie wychowawczo. Mimo to była kobietą odważną, zaradną i pomocną. Walka o chleb, patrzenie na swawolę Cezarego i tęsknota za mężem spowodowały uszczerbek na jej zdrowiu. Zmarła z wycieńczenia w wyniku katorżniczych prac publicznych w porcie, na które została skazana, gdy w jej mieszkaniu odkryto cenne bransolety, które przyniosła ze sobą księżna Szczerbatow-Mamajew. Jadwigę najpierw pobito, a później musiała wskazać miejsce, w którym schowała pozostałą część rodzinnego majątku. Mimo wykonania tego polecenia nie uniknęła kary, która doprowadziła ją do śmierci.

Szymon Gajowiec

  Pierwsza, niespełniona miłość Jadwigi Dąbrowskiej. Mężczyzna nigdy nie wyznał jej swojego uczucia, ponieważ nie pozwalało mu na to jego niskie pochodzenie. Był tylko biednym kancelistą. Na starość znalazł dobrą posadę w Ministerstwie Skarbu, a w nocami pisał książkę o Polsce. Zawsze służył pomocą młodemu Baryce. Szymon Gajowiec jest wielkim patriotą.

Hipolit Wielosławski

  Przyjaciel Cezarego. Baryka uratował mu życie w czasie wojny polsko-bolszewickiej. W ramach wdzięczności Hipolit zaprosił Cezarego do swojego majątku w Nawłoci, gdzie ten doświadczył gościnności i życzliwości.

Panna Karolina Szarłatowiczówna

  Nazywana w utworze Karusią. Jest kuzynką Wielosławskich, u których zamieszkała po śmierci swoich rodziców. Wszyscy darzyli ją tam sympatią za jej skromność, urodę i pracowitość. Zwodzona pocałunkami przez Cezarego Barykę zakochała się w nim. Zmarła w bólach i niespodziewanie. Przed śmiercią zdążyła się pożegnać z Cezarym, a ksiądz Anastazy złączył ich dłonie i odmówił modlitwę. Szarłatowiczówna została najprawdopodobniej otruta przez Wandę, która była o nią zazdrosna. Mieszkańcy Nawłoci bardzo rozpaczali nad stratą Karoliny.

Pani Laura Kościeniecka

  Jest wdową po Kościenieckim, pisarzu, literacie i historyku, i narzeczoną Barwickiego. Nie przeszkadza jej to jednak w nawiązaniu romansu z młodym Baryką. Mieszka w Odolanach i jest organizatorką pikniku na rzecz kupna protez dla ofiar wojny. Mówi, że tkwi w związku z Barwickim jedynie z przyczyn majątkowych. Ostatecznie za niego wychodzi, ale argumentuje to tym, że gdy posądzono ją o romans z Baryką, musiała w jakiś sposób odeprzeć te zarzuty i udowodnić narzeczonemu swoją wierność. Cezaremu wyznaje, że kocha tylko jego, lecz nie mogą się dłużej spotykać, gdyż jest już mężatką.

Wanda Okszyńska

  Jest młodą dziewczyną, którą rodzice wysłali do kuzynostwa do Nawłoci. Powodem było niezdanie przez nią z piątej do szóstej klasy mimo ukończenia szesnastu lat. Jej jedyną umiejętnością była gra na fortepianie. Wanda zakochała się w Cezarym i z boleścią patrzyła na jego flirt z panną Karoliną. Prawdopodobnie to ona ją otruła.

Antoni Lulek

  Jest chorowitym studentem prawa. Pała wielką miłością do Rosji i toczy o niej rozmowy z Cezarym. Udaje mu się przejąć władzę duchową nad Baryką i stara się rozbudzić w jego sercu miłość do komunizmu. Antoni nienawidzi Rzeczypospolitej Polskiej i z radością obserwuje jej wszelkie niepowodzenia. To on prowadzi Barykę na konferencję komunistyczną.

Ksiądz Anastazy

  Przyrodni brat Hipolita Wielosławskiego. Nazywany w utworze Pomidorkiem. Lubi zabawę i żarty, ale pod tą maską kryją się jego wielka pobożność i wrażliwe serce. Jego ulubienicą była Karusia. Jako jedyny znał przyczynę jej śmierci, ale wiernie zachował tajemnicę ostatniej spowiedzi Karoliny.

Czarny

  Nieznajomy, który pomaga Cezaremu i Sewerynowi dostać się do pociągu. W czasie akcji powieści okazuje się księdzem. Daje Barykom jedzenie i po śmierci Seweryna zapewnia mu pogrzeb.

Barwicki

  Jest bardzo zazdrosnym narzeczonym Laury. Nakrywa w bibliotece czekającego na jego ukochaną Cezarego i wszczyna z nim bójkę. Ostatecznie udaje mu się poślubić panią Laurę.

Gruboszewski

  Ekonom z Chłodka, który przez pewien czas gości u siebie Cezarego. Podejrzewa, że młodzieniec chce zająć jego posadę.

Buławnik

  Współlokator Cezarego w Warszawie. Mieszka przy ulicy Miłej w biednej dzielnicy żydowskiej. Interesują go przede wszystkim pieniądze.

Księżna i księżniczki Szczerbatow-Mamajew

  Są emigrantkami, których majątek skonfiskowano. Pomogła im Jadwiga, za co pośrednio przypłaciła swoim życiem.

Maciejunio

  Jest starym i oddanym sługą państwa Wielosławskich.