Pozytywizm – epoka literacka
Znakiem pozytywizmu jest para i elektryczność. W epoce tej nastąpił gwałtowny i intensywny rozwój fabryk, przewrót w przemyśle, transporcie i komunikacji, powstawał wielki kapitał przemysłowy, a feudalizm przechodził do historii. Zmienił się również wygląd miast, co przyciągało do nich ludzi ze wsi.
Człowiek pozytywizmu odrzucał romantyczne ideały. Nie oznaczało to jednak zrezygnowania z miłości do kraju, walki o niego. Niepowodzenia powstania styczniowego pozwoliły ludziom epoki przewartościować kwestię patriotyzmu. W związku z nasilającymi się represjami (w szczególności w zaborze austriackim i pruskim) skupiono się na tych wartościach, które realnie mogły pomóc w odbudowie kraju po odzyskaniu niepodległości.
Wiara w naukę, postęp, pracę u podstaw i organicyzm da się również zauważyć w ówczesnej sztuce. Daleka jest ona od melancholii, patosu i poetyckości. W literaturze czołowe miejsca zajmują takie gatunki jak powieść, nowela i opowiadanie.
Światopogląd i filozofia epoki
Racjonalizm oświeceniowy: pozytywizm odwoływał się do filozofii oświecenia. Racjonalizm zakładał wiarę w rozum w dochodzeniu do prawdy i wiedzy. Zapoczątkował go Kartezjusz (Rene Descartes); jego słynne zdanie to myślę, więc jestem.
Utylitaryzm: myśl, której prekursorem jest Stuart Mill. Według niej wartość czegoś określa jego użyteczność, rozumiana jako przyjemność i szczęście. Dobrobyt jednostki przekłada się na polepszenie stanu całego społeczeństwa. Zasada użyteczności pozwala stwierdzić, co jest dobre, a co – złe.
Ewolucjonizm: teoria mówiąca o tym, że wszystkie żywe organizmy poddane są procesowi ewolucji, przemiany – transformacji.
Darwinizm: teoria ewolucji gatunków angielskiego przyrodnika Charlesa Roberta Darwina. Według niej w drodze rozwoju przetrwały tylko najsilniejsze organizmy (te, które umiały przystosować się do nowych warunków). W przyrodzie panuje więc ciągła walka o byt. Małpy i ludzie mają wspólnych przodków a istnienie ludzkie jest przypadkowe.
Scjentyzm: świat poznajemy wyłącznie za pomocą zmysłów. Docenienie nauk przyrodniczych, doświadczeń, wiedza oparta na faktach.
Liberalizm: myśl, której przedstawicielami są Herbert Spencer i John Stuart Mill. Według niej jednostka ma prawo do wolności; ona kończy się tam, gdzie zaczyna wolność innego. Liberalizm przeciwstawia się kolektywizmowi.
Praca organiczna: myśl, według której państwo postrzega się jako żywy organizm. Do jego właściwego funkcjonowania potrzebna jest współpraca wszystkich organów (instytucji i grup społecznych). Zwolennikiem tej teorii był Herbert Spencer.
Praca u podstaw: myśl związana z organicyzmem. Wedle jej postulatów konieczne jest zwrócenie się do najbiedniejszych warstw społeczeństwa w celu edukacji i polepszenia ich warunków życia. Jest to konieczne do prawidłowego funkcjonowania całego organizmu, którym jest państwo.
Asymilacja Żydów: postulat przyjmowania przez Żydów kultury i języka polskiej większości z zachowaniem ich odrębności religijnej.
Germanizacja i rusyfikacja: narzucony przez zaborców obowiązek posługiwania się językiem niemieckim/rosyjskim przez Polaków.
Emancypacja kobiet: działania dążące do traktowania kobiet na równi z mężczyznami. Jest to związane z ruchem feministycznym, który rozbudził w płci pięknej chęć do walki o możliwość edukacji i udział w życiu publicznym.
Motywy w sztuce
Bowaryzm: zestaw cech charakteryzujący główną postać powieści Flauberta „Pani Bovary”. Jest ona nieszczęśliwa, niestabilna emocjonalnie, sentymentalna, wyobcowana, niedostosowana do życia w społeczeństwie. Mimo, że często popada w nostalgię i fascynuje się sztuką i romansami, nie potrafi docenić i rozpoznać tych wartości we własnym życiu. Cechuje ją mitomania.
Żyda: pojawienie się tego motywu w sztuce pozytywizmu jest związane z próbami asymilacji Żydów w tym okresie. Artyści w swoich utworach negowali ataki na społeczność żydowską. Przykładem takiej lektury jest nowela Marii Konopnickiej „Mendel Gdański”. Mimo tego, że główny bohater był dobrym człowiekiem, pałającym miłością do Warszawy, nie uniknął ataku na siebie i swojego wnuka ze względu na swoje żydowskie pochodzenie.
Pracy: stała się ona wartością pozytywizmu. Ludzie tej epoki porzucili rozmyślania i poetyzowanie rzeczywistości. Postanowili skupić się na działaniu, wielką nadzieją była dla nich wiara w postęp. W utworach doby pozytywizmu dostrzeżemy fizycznych pracowników fabryk, ale też ludzi, którzy zdobywają wykształcenie, by polepszyć poziom życia wszystkich ludzi. Z motywem tym spotkamy się w takich utworach jak: „Lalka” Bolesława Prusa, „Nad Niemnem” Elizy Orzeszkowej czy „Siłaczka” Stefana Żeromskiego.
Biedy: w związku z założeniami pozytywizmu, którymi między innymi była praca u podstaw i organicyzm, artyści zaczęli zwracać uwagę na problem biedy najniższych warstw społecznych. Z opisami ludzkiej nędzy spotkamy się między innymi w „Lalce” Bolesława Prusa czy „Zbrodni i karze” Fiodora Dostojewskiego.
Nauki: ludzie pozytywizmu doceniali wartość postępu, odkryć i wynalazków. W powieściach tej epoki często spotykamy się z dialogami inteligentów, którzy próbują połączyć swoje siły umysłowe, by stworzyć coś, co polepszy dobrobyt całej ludzkości. Przykładami naukowców w powieści „Lalka” Bolesława Prusa są między innymi: Ochocki, Geist i sam Wokulski.
Miasta: ludzie dobry pozytywizmu zachwycali się miastem, na co wpływ miał rozwój infrastruktury – pojawienie się kanalizacji i oświetlenia. Zauważalne były migracje ludzi ze wsi do miasta, gdzie poszukiwali oni pracy, możliwości rozwoju i edukacji. Z motywem miasta spotkamy się w „Lalce” Bolesława Prusa oraz „Zbrodni i karze” Fiodora Dostojewskiego.
Patriotyzmu: w pozytywizmie inaczej rozumiano pojęcie miłości do kraju niż w romantyzmie. W tym czasie większość Polaków zrezygnowała z podżegania do zrywów niepodległościowych. Woleli oni poczekać do momentu, aż możliwość zwycięstwa z zaborcami będzie realna. Skupiono się wówczas na edukowaniu, rozwoju nauki i pracy, która mogła przynieść korzyść już wyzwolonemu państwu polskiemu.