Młoda Polska – epoka literacka
Młodą Polskę charakteryzuje nowoczesność i innowacyjność. Jej inna nazwa – la belle époque – nawiązuje do wiary ludzi tego okresu w postęp i nastanie pokoju w Europie. Badacze literatury doszukują się początków modernizmu w twórczości Baudelaire'a. Artyści młodopolscy dążyli do swobody obyczajowej i moralnej, krytykowali tradycję, dokonania poprzednich epok i mieszczaństwo. Wykształciły się wówczas środowiska artystyczne; jednym z nich była bohema – cyganeria artystyczna. Ludzie sztuki spotykali się w kawiarniach, tworzyli kabarety literackie. Stolicami Młodej Polski były: Warszawa, Kraków, Zakopane i Lwów.
Mimo tego, że modernizm odcinał się od pozytywizmu, w sztuce młodopolskiej zauważa się kontynuację jego niektórych kierunków artystycznych np. naturalizmu i realizmu. Młoda Polska inspirowała się romantyzmem, ale przeformułowała jego dorobek na swój własny sposób i pożytek. Można wziąć za przykład reformę teatru, której założeniem było połączenie naturalizmu z antynaturalizmem, czy secesję, która spajała ze sobą wartość sztuki oficjalnej z nieoficjalną. Modernizm charakteryzuje fascynacja parapsychologią, metafizyką i filozofią Wschodu. Podobnie jak w romantyzmie, sztuka w Młodej Polsce stała się wartością nadrzędną. Zwolniono ją jednak z wszelkich funkcji: dydaktycznych, patriotycznych czy moralizatorskich. Sztuka miała być wyrazem wolności twórczej.
Światopogląd i filozofia epoki
Katastrofizm: skrajnie pesymistyczna postawa życiowa, która opiera się na przeświadczeniu o nieuchronnie zbliżającej się katastrofie. Sztuka modernistyczna bogata jest w motywy apokaliptyczne – zagłady świata i człowieka.
Modernizm: nazwa epoki, ale też termin, który określa tendencje tworzących w niej artystów: zerwanie z tradycją i rozpowszechnianie nowego sposobu rozumienia świata, artysty i sztuki.
Dekadentyzm: nurt, który odwołuje się do myśli Schopenhauera. Charakteryzuje go przekonanie o nadchodzącym schyłku cywilizacji i kultury, poczucie pustki i niemocy, pesymizm.
Bohema: cyganeria artystyczna; środowisko skupiające młodopolskich artystów, których wartością była wolność twórcza i obyczajowa. Ich styl życia charakteryzowały skandale, prowokacje i wzbudzanie kontrowersji.
Chłopomania: fascynacja wsią i ludem; podróże modernistów na pozamiejskie tereny były dla nich formą ucieczki od negatywnych uczuć i myśli. Chłopomania jest również nurtem w sztuce.
Neoromantyzm: nazwa epoki wyrażająca tendencje modernistów do czerpania inspiracji z dorobku romantyzmu.
Nietzscheanizm: filozofia Fryderyka Nietzschego, która głosi: przewagę silnej jednostki nad resztą społeczeństwa (ma ona prawo do działania według swoich przekonań i tworzenia własnego prawa), podział ludzi na panów i niewolników, zdegenerowanie kultury europejskiej i odrzucenie chrześcijaństwa, jako religii uderzającej w wolność człowieka. Nietzsche jest również twórcą nihilizmu, który kwestionował wszelkie wartości w życiu człowieka np. moralność
Schopenhaueryzm: filozofia pesymizmu Artura Schopenhauera, według której: życie jest pasmem nieszczęść, ludzie są bezwolnymi marionetkami w rękach natury i nieustannie towarzyszy im lęk przed śmiercią; człowiek może odzyskać pozorną wolność dzięki sztuce, pogodzeniu się ze swoim losem i ucieczce od własnych pragnień.
Bergsonizm: filozofia optymizmu Henriego Bergsona, według której poznanie jest możliwe dzięki intuicji i uczuciom (romantyczne wyznaczniki). Otwierają nas one na działanie élan vital (pędu życiowego) – dynamizmu istnienia.
Motywy w sztuce
Sztuki: była ona najwyższą wartością modernistów, to właśnie ona nadawała sens ich życiu. W tej epoce mamy do czynienia wręcz z romantyczną apoteozą sztuki. Artysta był zwykle niezrozumiały przez resztę społeczeństwa, kierował nim szał twórczy (obraz Jana Podkowińskiego „Szał uniesień”). Manifestem sztuki jest między innymi wiersz „Eviva l'arte!” Kazimierza Przerwy-Tetmajera.
Filistra: wroga młodopolskich artystów, człowieka ograniczonego, skupionego na przyziemności i bogaceniu się; mieszczucha, pozbawionego wyższych aspiracji i odwracającego się od sztuki. Z tym motywem spotkamy się w Sztuce „Moralność Pani Dulskiej” Gabrieli Zapolskiej. Główna bohaterka dzieła wykazuje zestaw cech typowego filistra, które autorka dramatu nazywa również kołtunerią i dulszczyną.
Femme fatale: kobiety demonicznej, której działanie prowadzi mężczyznę do zguby. Przykładem takiej postaci jest Jagna z „Chłopów” Władysława Reymonta, która rozkochiwała w sobie i wabiła mężczyzn swojej wiejskiej społeczności.
Natury: moderniści w związku z poczuciem zagrożenia, które niosła ze sobą cywilizacja, zwracali się ku wsi, przyrodzie, naturalnemu biegowi życia. Jest to związane z takimi nurtami w sztuce jak realizm i naturalizm. Często przedstawiony w utworze pejzaż jest wyrazem uczuć bohaterów. Z tym motywem spotkamy się między innymi w „Chłopach” Władysława Reymonta czy wierszu „Melodia mgieł nocnych” Kazimiera Przerwy-Tetmajera.
Apokalipsy: katastrofy; w modernizmie panowało przeświadczenie o nadchodzącej zagładzie świata i ludzkości. Ludzkie zachowanie determinował lęk przed przyszłością i poczucie wszechogarniającego zagrożenia. Przyczyn takiego stanu ducha moderniści doszukiwali się w cywilizacji. Chcąc od niej uciec, zwracali się ku ludowości, średniowieczu i romantyzmowi. Z tym motywem spotkamy się między innymi w dziele „Dies Irae” Jana Kasprowicza.
Dekadenta: postawy, którą charakteryzuje bierność, poczucie bezsensowności istnienia. Przykładem dekadenta jest Poeta z dramatu „Wesele” Stanisława Wyspiańskiego. Sam też porywający bohaterów dramatu chocholi taniec nosi w sobie znamiona dekadentyzmu.