XX-lecie międzywojenne – epoka literacka
Biorąc pod uwagę krótki czas trwania dwudziestolecia międzywojennego, epokę tę charakteryzuje wyróżniające ją na przestrzeni innych okresów literackich, bogactwo nowych prądów i nurtów artystycznych. Niektóre z nich ze sobą współgrają, inne – przeciwstawiają się i rywalizują ze sobą. Dlatego dwudziestolecie międzywojenne cechuje zarówno kontynuacja myśli poprzedniej epoki, jak i tworzenie nowych koncepcji sztuki i artysty. Narodziła się wtedy kultura masowa, rozwijał się przemysł kinowy, w sztuce zaczęto prowokować i eksperymentować
Przyczyn takiego stanu badacze doszukują się w odzyskaniu wolności przez wiele państw. W Rzeczypospolitej trwały wówczas ożywione dyskusje i spory o granice państwa, wygląd struktur politycznych i władzy. Mimo odzyskania niepodległości ludzie doświadczali wielkiego kryzysu i bezrobocia, wisiała nad nimi pamięć niedawno zakończonej wojny – pierwszej o zasięgu globalnym. Odpowiedzią na to były narodziny egzystencjalizmu – filozofii, która dostrzegła jaka odpowiedzialność moralna leży na człowieku, który nie jest ograniczony w podejmowaniu decyzji przez żadne prawo. Ludzie dwudziestolecia międzywojennego obawiali się kolejnego konfliktu zbrojnego. Po I wojnie światowej powstało pierwsze państwo komunistyczne – Rosja, a Hitler doszedł do władzy w Niemczech. Dwudziestolecie międzywojenne to czas budowania się państw totalitarnych.
Światopogląd i filozofia epoki
Totalitaryzm: system polityczny, gdzie człowiek jest podporządkowany państwu i wymaga się od niego całkowitego posłuszeństwa. Charakterystyczne dla tego ustroju jest inwigilowanie w życie publiczne i prywatne społeczeństwa.
Kultura masowa: przeciwstawia się kulturze elitarnej; jest powszechnie dostępna i dostosowana dla mas, a więc dla większości.
Psychoanaliza: teoria i metoda terapeutyczna Zygmunta Freuda. Lekarz ten jako pierwszy wskazał obecność i rolę nieświadomości w życiu psychicznym człowieka. Według niego ludźmi rządzą nieuświadomione przezeń pragnienia i popędy. Kluczem do badania psychiki człowieka są jego wspomnienia z dzieciństwa, mity, fantazje i sny.
Bergsonizm: filozofia optymizmu Henriego Bergsona, według której poznanie jest możliwe dzięki intuicji i uczuciom (romantyczne wyznaczniki). Otwierają nas one na działanie élan vital (pędu życiowego) – dynamizmu istnienia. Z filozofią tą spotkamy się w poezji Bolesława Leśmiana.
Behawioryzm: koncepcja psychologiczna, której twórcą jest John Broadus Watson. Odwracał się on od teorii nieświadomości; według niego można badać jedynie to, co widoczne, więc ludzkie zachowania. One są z kolei reakcją na określony bodziec. W związku z tym przyjmuje się, że ludzkie zachowania podlegają analizie przyczynowo-skutkowej.
Egzystencjalizm: nurt filozofii, który dotyczy sytuacji człowieka w świecie. Istota ludzka jest wyróżniona możliwością indywidualnego podejmowania decyzji i ma wpływ na to, jak kształtuje swoje życie. Egzystencjalistami byli: Jean-Paul Sartre, Albert Camus, Karl Jaspers i Martin Heidegger.
Katastrofizm: skrajnie pesymistyczna postawa życiowa, która opiera się na przeświadczeniu o nieuchronnie zbliżającej się katastrofie. W dwudziestoleciu międzywojennym uważano, że to działanie człowieka prowadzi do zagłady. Z twórczości katastroficznej słynie Czesław Miłosz i Józef Czechowicz.
Motywy w sztuce
Labiryntu: zagubienia, poszukiwania drogi. Z motywem tym spotkamy się w twórczości Franza Kafki. Bohater „Procesu” zostaje oskarżony, ale ani jemu, ani odbiorcy dzieła nie jest dane poznać przyczynę tego stanu. Józef K. wędruje po mieście, przemierza biura i mieszkania, a jego podróż, której metaforą jest egzystencja, wydaje się być pozbawiona sensu. Nie jest on w stanie udowodnić swojej niewinności.
Rewolucji: nagłego przewrotu, zniesienia starego porządku. Ze względu na sytuację polityczną, po motyw ten chętnie sięgali artyści epoki np. Stefan Żeromski w „Przedwiośniu” czy Witkacy w „Szewcach”.
Formy: artystów XX-lecia międzywojennego poruszał temat społecznych konwenansów, ról przypisanych jednostce przez społeczeństwo. Największym krytykiem formy był Witold Gombrowicz. Jego powieść „Ferdydurke” niesie ze sobą przesłanie, że jedynym sposobem na ucieczkę od Formy, jest wpadnięcie w szpony innej. Ta pesymistyczna myśl na temat ludzkiej egzystencji prezentuje człowieka jako istotę ograniczoną w wyborze tego, kim jest.
Miasta: cywilizacja interesowała już twórców wcześniejszej epoki. Niektórzy z nich widzieli w niej źródło niebezpieczeństwa, jednak w XX-leciu międzywojennym widoczny jest zachwyt nad miastem: hałasem, tłumem, dynamizmem i maszynami. To postulował w swojej twórczości między innymi Julian Tuwim.