Literatura współczesna lat 1939-1989 – epoka literacka
II wojna światowa to okres niezwykle trudny dla polskiej literatury. Większość środowisk pisarzy zostało rozproszonych. Cenzura narzucona przez okupanta niemieckiego i sowieckiego uniemożliwiała wolną działalność wydawniczą.
Konflikt o globalnym zasięgu, który trwał sześć lat, spowodował, że świat długo nie mógł stanąć na nogi. Artyści przez następne lata spisywali swoje doświadczenia na kartki papieru. Człowiek XX wieku, straumatyzowany przez okrucieństwa wojenne, musiał przez kolejne dziesięciolecia zmagać się z panoszącym się na świecie socjalizmem.
Wiek XX to czas w którym stworzono bombę atomową i po raz pierwszy jej użyto. Człowiek postawił również swój pierwszy krok na księżycu. Ludzie zaczęli zdawać sobie sprawę ze swojej przewagi w świecie. Rodziło to w nich radość i poczucie wyższości, ale jednocześnie pamięć o wydarzeniach wojennych wywoływała w nich lęk. Filozofia tej epoki poddała refleksji do czego czego zdolne są istoty ludzkie i kwestionowała ich dobroć.
Po zakończeniu II wojny światowej mamy do czynienia z dalszym rozwojem kultury masowej. Rozpowszechniła się telewizja, a wraz z nią popkultura. Sztuka stała się sługą systemów politycznych (między innymi socrealizmu) i budziło to sprzeciw artystów, którzy wciąż wierzyli w autonomiczność i wolność prawdziwej sztuki.
Światopogląd i filozofia epoki
Holocaust: zagłada sześciu milionów Żydów zainicjowana przez III Rzeszę i jej sojuszników w czasie II wojny światowej. Ludobójstwa dokonywano głównie w obozach zagłady.
Okupacja: zajęcie terytorium jakiegoś państwa i wprowadzenie tam rządów państwa podbijającego.
Cenzura: kontrola poprawności politycznej obiegu informacji; eliminacja niewygodnych treści jeszcze przed ich publikacją przez władzę. W Polsce trwała od 1944 do 1990 roku.
Nacjonalizm: przekonanie o tym, że naród jest najwyższą wartością, trzeba mu służyć i sławić go. Skrajny nacjonalizm szerzy nienawiść do innych narodowości.
Deportacja: przymusowe zesłanie połączone z pozbawieniem lub ograniczeniem wolności jednostki lub grupy osób.
Emigracja: w XX wieku mamy do czynienia z ogromną skalą migracji. Ludzie uciekali przed wojną, a po jej zakończeniu z krajów objętych cenzurą socjalistyczną. Powstały więc ośrodki polskiej kultury za granicami państwa. Większość literatów emigracyjnych skupiła się wokół dwóch czasopism: „Kultury” paryskiej (której redaktorem był Jerzy Giedroyc) i londyńskich „Wiadomości” (której redaktorem był Mieczysław Grydzewski).
Rasizm: dyskryminacja na tle rasowym; zespół poglądowych głoszący wyższość jednych ras nad pozostałymi.
Komunizm: ideologia polityczna i ekonomiczna, która zakłada utopijną wiarę w równość społeczeństwa. Według niej państwo stoi na straży wyzysku klasowego, propaguje brak własności prywatnej i równy podział dóbr między obywatelami.
Faszyzm: doktryna polityczna głosząca kult państwa; rządy totalitarne. Faszyści doszli do władzy we Włoszech w 1922 roku.
Nazizm: hitleryzm, skrajna odmiana faszyzmu; ideologia rasistowska, antykomunistyczna i antysemicka. W Niemczech ten ruch doszedł do władzy w 1933 roku.
Popkultura: typ kultury dostępnej dla wszystkich
Drugi obieg literatury: działalność opozycyjna, która powstała w latach 70. Zajmowała się wydawaniem dzieł zakazanych przez władze Polski Ludowej.
Konsumpcjonizm: tendencja społeczna do nadmiernego przywiązywania wagi do zdobywania dóbr materialnych.
Globalizacja: swobodne migracje ludzi między państwami. Spowodowało to swobodny przepływ informacji i wzrost roli kultury masowej.
Postmodernizm: prąd myślowy głoszący brak obiektywnej prawdy, wyczerpanie się siły dotychczasowych systemów wartości, niemożliwość rozstrzygnięcia sporów (istnieje jedynie dialogowość i polemika).
Motywy w sztuce
Holocaustu: zagłady Żydów, motyw ten spotkamy w wywiadzie-rzece Hanny Krall „Zdążyć przed Panem Bogiem” czy wierszu „Campo di Fiori” Czesława Miłosza.
Okrucieństwa: w czasie II wojny światowej ludzie doświadczyli porażenia okupacyjnego i szczególnego bestialstwa. Z tym motywem spotkamy się między innymi w zbiorze opowiadań „Medaliony” Zofii Nałkowskiej czy powieści Gustawa Herlinga-Grudzińskiego „Inny świat”.
Zniewolonego człowieka: człowieka, który utracił swoją autonomię na rzecz przetrwania w państwie o systemie totalitarnym.
Człowieka złagrowanego: człowieka, dla którego celem nadrzędnym stało się przetrwanie w systemie obozowym; podporządkował on temu wszystkie inne wartości – swoją godność, a nawet życie innych ludzi. Z tym motywem spotkamy się między innymi we wspomnieniach Gustawa Herlinga-Grudzińskiego.
Ocalenia: motyw ten podejmują poeci, którym udało się przeżyć II wojnę światową między innymi Czesław Miłosz i Tadeusz Różewicz.
Technologii: rozwój nauki i pojawiające się wynalazki zaczęły niepokoić człowieka XX wieku. Z takim motywem spotkamy się w twórczości Stanisława Lema np. w „Kongresie futurologicznym”.
Uprzedmiotowienia człowieka: w czasie II wojny światowej człowiek był wart tyle, ile można było na nim skorzystać. Zaobserwujemy to w systemie obozowym, gdzie z ludzi robiono mydło, obcinano im włosy i okradano ich z najcenniejszych przedmiotów.
Poety-żołnierza: artysty, który musiał poświęcić swoje ideały na rzecz walki o wolność. Przykładem poety-żołnierza jest Krzysztof Kamil Baczyński.
Nihilizmu: a więc odrzucenia wiary w jakiekolwiek wartości. Do nihilizmu nawiązywał w swoich wierszach między innymi Tadeusz Różewicz.