Literatura współczesna po 1989 roku – epoka literacka
Epoka, jaką jest literatura najnowsza, rozpoczęła się w 1989 roku i trwa do dziś. Mówimy więc o okresie, który wciąż trwa i nieustannie nabiera nowego kształtu. Początkiem tej epoki jest data uwolnienia Polski spod jarzma ZSRR. Nasza ojczyzna przestała być odcięta od świata, zaczęła cieszyć się autonomią, ale też podążać za trendami kultury zachodniej. Mimo odzyskanej przez Polskę wolności jej władze musiały mierzyć się z dużymi problemami zarówno gospodarczymi, jak i społecznymi. Wprowadzane przez nich zmiany nazywa się transformacją. Niektórzy uważają, że trwa ona do dziś.
Literaturę współczesną po 1989 roku charakteryzuje rozwój cyfryzacji. W prawie każdym domu znajduje się dziś komputer i dostęp do internetu. Kontakty międzyludzkie w dużej mierze ograniczyły się do czatowania. Rozpowszechnienie internetu doprowadziło do udostępniania nadmiaru informacji (często o wątpliwej wartości) oraz umożliwiło artystom publikowanie ich twórczości w przestrzeni internetowej. Wynikiem tego jest zatarcie granicy między kulturą niską a wysoką, przesyt informacji i twórczości. Dużą zaletę cyfryzacji stanowi jednak rozpowszechnienie się wirtualnego rynku wydawniczego, który umożliwia dostęp do literatury każdemu użytkownikowi.
Światopogląd i filozofia epoki
Pluralizm: zachwianie postrzegania świata jako jedności i całości; dojście do dyskursu publicznego głosów różnych grup społecznych i kulturowych.
Konsumpcjonizm: tendencja społeczna do nadmiernego przywiązywania wagi do zdobywania dóbr materialnych.
Postmodernizm: prąd myślowy głoszący brak obiektywnej prawdy, wyczerpanie się siły dotychczasowych systemów wartości, niemożliwość rozstrzygnięcia sporów (istnieje jedynie dialogowość i polemika). Postmodernizm zaczął się kształtować w latach 60. XX wieku, jednak w Polsce jego największy wpływ zauważa się od 1989 roku.
Popkultura: typ kultury dostępnej dla wszystkich.
Wolność: człowiek zaczął kłaść nacisk na swobodę kulturową, religijną i światopoglądową.
Tolerancja: po 1989 roku mniejszości społeczne zaczęły jawnie wygłaszać swoje wyznania, światopogląd oraz orientację seksualną. Do tej pory spotyka się to z różną reakcją polskiej władzy czy społeczności.
Rozchwianie aksjologiczne: w związku z postępującym postmodernizmem, szczególnie po roku 1989, człowiek zaczął cenić wolność w sferze światopoglądowej i religijnej. Doprowadziło to do zatracenia wartości, które dotąd kształtowały moralność człowieka. Ludzie zaczęli przejawiać w sztuce smutek i zagubienie egzystencjalne.
Rozpowszechnienie internetu: umożliwiło to powszechny dostęp do informacji, doprowadziło też jednak do rozpowszechniania fake newsów i informacji o wątpliwej wartości.
Motywy w sztuce
Małej ojczyzny: powrotu do miejsc utraconych i problemów z określeniem własnej tożsamości. Warta uwagi jest powieść Stefana Chwina „Hanemann” czy Pawła Huelle „Weiser Dawidek”.
Postpamięci: pamięci o pamięci; motyw ten podejmuje problem kształtowania się pamięci o wydarzeniach dziejowych. Warta uwagi jest twórczość Magdaleny Tulli czy dzieło „Co robi łączniczka” Zbigniewa Libery i Darka Foksa.
Wyczerpania i depresji: w związku ze zmianami świata, z którymi mierzy się współczesny człowiek, zauważa się wzrost wskaźnika chorób i zaburzeń psychicznych. Ten temat podejmuje między innymi Michał Tabaczyński w powieści „Pokolenie wyżu depresyjnego”.
Inności: czyli wszelkich odstępstw od normy. Literatura stała się bardzo czuła na ludzkie dysfunkcje, odmienne pochodzenie czy orientację seksualną i przywiązuje dużą wagę do rozpowszechnienia tolerancji. Przykładem może być dzieło Ignacego Karpowicza „Ości”.
Uzależnienia: od wszelkiego rodzaju środków odurzających. Artyści XXI wieku chętnie opisują proces wchodzenia w nałóg, jego przebieg czy próby wyjścia z niego. Często opierają się na doświadczeniach swoich lub bliskich im osób. Warte uwagi są takie książki jak „Pod mocnym aniołem” Jerzego Pilcha, „Zwał” Sławomira Shutego czy „Heroina” Tomasz Piątka.
Przemocy: zarówno w wymiarze rodzinnym, jak i narodowym. Warta uwagi jest powieść Wojciecha Kuczoka „Gnój”.
Rozliczenia z historią: w związku ze swobodą wygłaszania swoich poglądów po roku 1989 wielu twórców do dzisiaj nawiązuje do wydarzeń historycznych. Na skalę międzynarodową znany jest polski dramat „Nasza klasa” Tadeusza Słobodzianka.