Romantyzm – epoka literacka

Irracjonalizm: pogląd filozoficzny, według którego niemożliwe jest poznanie świata wyłącznie w oparciu o racjonalizm. Wiąże się to z nadaniem uczuciom miejsca przodującego: kierowaniem się intuicją, wiarą i sercem. W romantyzmie czerpano natchnienie z baśni, podań ludowych, a także interesowano się ludźmi obłąkanymi i dziećmi (to właśnie ich poznaniu miał być dostępny szerszy wymiar istnienia).

Indywidualizm: kult jednostki głosił, że wartością człowieka jest on sam, nie zaś pozycja czy rola przypisywana mu w społeczeństwie. Szczególnym rodzajem indywidualisty w epoce romantyzmu był artysta-geniusz. Jego dzieło stanowiło wyraz głębokich przeżyć wewnętrznych. Artysta buntował się przeciw temu, co masowe i powszechne. Pozycja czytelnika była podrzędna: miał próbować odszyfrować jego zapis.

Weltschmerz: ból istnienia; stan ducha, charakteryzujący się: niedopasowaniem do świata, byciem niezrozumiałym przez innych, odczuwaniem rzeczywistości jako niesprawiedliwej, depresją, melancholią, biernością wobec wszelkich aktywności życia.

Heglizm: zespół myśli Hegla. Filozof ten badał możliwe drogi poznania z Absolutem. Jedną z jego tez głosi, że w istnienie świata wpisana jest obecność różnego rodzaju sprzeczności. Rzeczywistość i prawda wciąż się przeistaczają, zmieniają swoją formę, ale noszą w sobie znamiona Absolutu. Proces historyczny dąży do wolności, kieruje nim duch dziejów – rozumna idea.

Idealizm: kierowanie się w życiu ideałami, wiara w nie i gotowość do poświęceń w ich imieniu. Jednym z ideałów romantyków była walka o wolność.

Mesjanizm: wiara w nadejście Zbawiciela. W romantyzmie uważano, że męczeństwo Polaków przyniesie zbawienie całej ludzkości. Wykładnią polskiego mesjanizmu są „Księgi narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego” Adama Mickiewicza.

Prometeizm: postawa, która ma swoje źródło w „Micie o Prometeuszu”. Charakteryzuje się buntem jednostki wobec ustalonych reguł (w micie był to wystąpienie przeciwko Bogom) na rzecz dobrostanu całej ludzkości. Prometeusz poświęcając się dla innych, wyrzeka się własnego szczęścia. Bohaterem o tych cechach jest Konrad z III części „Dziadów” A. Mickiewicza.

Werteryzm: postawa, która swoją nazwę zawdzięcza głównemu bohaterowi powieści epistolarnej Goethego „Cierpienia młodego Wertera”. Charakteryzuje się ona zbytnią sentymentalnością, uczuciowością, irracjonalnym i poetyckim spojrzeniem na świat oraz buntem przeciwko społecznym regułom. Ważną rolę odgrywa tu ideał kochanki. Bohater uzależnia od niej swoje szczęście, lecz jego miłość nie ma szans na spełnienie. Bohatera o tych cechach nazywamy werterycznym.

Gorączka werterowska: po wydaniu dzieła Goethego „Cierpienia młodego Wertera” mężczyźni zaczęli nosić strój głównego bohatera powieści: żółte fraki i niebieskie kamizelki, a kobiety – strój Lotty: białe suknie z różowymi kokardkami. Zauważalny był również nagły wzrost liczby samobójstw.

Wallenrodyzm: postawa, która bezpośrednio nawiązuje do bohatera powieści Adama Mickiewicza „Konrad Wallenrod”. Charakteryzuje się ona podstępem, przebiegłością i chytrością. Najważniejsze dla bohatera o tych cechach jest osiągnięcie swojego celu.

Bajronizm: słowo, które nosi w sobie zestaw cech wczesnej poezji Byrona. Bohater bajroniczny jest samotny, skory do zemsty, zbuntowany wobec społecznych konwenansów, skłócony ze światem, nosi w sobie mroczną tajemnicę. Jego postawę moralną można rozumieć dwuznacznie.

Walki narodowowyzwoleńczej: w związku z rozbiorami Polski i represjami wymierzonymi przez zaborców na wszelkie przejawy polskości, rozwinęła się wiara w odkupieńczą moc walki, buntu i sprzeciwu. Dowodem na to są powstania zbrojne oraz dzieła polskich artystów. Pisali je oni ku pokrzepieniu serc Polaków, szerzeniu miłości do ojczyzny i przygotowywaniu do stawienia czoła zaborcom w zbrojnej walce. Z tym motywem spotykamy się między innymi w dziełach Adama Mickiewicza: „Dziadach” cz. III, „Konradzie Wallenrodzie” czy „Panu Tadeuszu”.

Miłości romantycznej: uczucia, które jest piękne, wyniosłe, platoniczne, ale też skazane na nieszczęście. W utworach romantycznych znajdujemy myśl, że człowiek kocha prawdziwie i szczerze jedynie raz. Niemożność bycia z obiektem uczuć przez przeciwności losu (często jest nimi status społeczny lub śmierć któregoś z kochanków) wywołuje w bohaterze / bohaterce ogromny ból. Przykładem nieszczęśliwie zakochanych bohaterów są między innymi Werter z powieści „Cierpienia Młodego Wertera” Goethego bądź Karusia z ballady „Romantyczność” A. Mickiewicza.

Szaleńca: osoby obłąkanej, chorej psychicznie, która postradała rozum i możliwość racjonalnego myślenia. W romantyzmie wierzono, że tacy ludzie widzą „oczami duszy”, a więc mają dostęp do świata niedostrzegalnego przez innych. Przykładem osoby szalonej jest Karusia z ballady „Romantyczność” Adama Mickiewicza czy Orcio z „Nie-boskiej komedii” Zygmunta Krasińskiego.

Spiskowca: w dziełach z epoki romantyzmu jest to zwykle bohater narodu, który w imię odzyskania niepodległości poświęca swoje wartości, kieruje się sprytem i przebiegłością. Przykładem spiskowca jest Konrad Wallenrod z dzieła Adama Mickiewicza.

Homo viator: podróżnego-pielgrzyma, który eksplorując kolejne przestrzenie, poszukuje równocześnie sensu swojego istnienia. Podróż była fascynującą wizją życia dla romantyków: daleką od rutyny, nieprzewidywalną, zaspokajała kontakt z przyrodą i pozwalała odkryć tajemnicę bytu. Z motywem homo-viator spotkamy się w „Stepach Akermańskich” Adama Mickiewicza czy „Kordianie” Juliusza Słowackiego.

Wieszcza-profety: człowieka przepowiadającego przyszłość. Ten dar został mu zesłany przez sam Absolut za pośrednictwem snów, objawień czy proroczych wizji. W romantyzmie wieszczem był poeta, który swoim słowem krzepił serca rodaków i zagrzewał ich do walki. Przykładem poety / wieszcza jest Konrad z III cz. „Dziadów”.

Martyrologii: męczeństwa i cierpienia narodu. Artyści doby romantyzmu pisali dzieła o przeżyciach – swoich i bliskich, na które byli skazani po utracie ojczyzny. Przykładem dzieła martyrologicznego jest III cz. „Dziadów”. Adam Mickiewicz opisuje tam między innymi rzeź niewiniątek a swój utwór dedykuje utraconym przyjaciołom: Janowi Sobolewskiemu, Cyprianowi Daszkiewiczowi oraz Feliksowi Kółakowskiemu.

Emigracji: po powstaniu listopadowym nastąpiła Wielka Emigracja. Polacy uciekali z kraju przed represjami po nieudanym zrywie niepodległościowym. Mimo tego, że byli daleko od swojej ojczyzny, to nigdy o niej nie zapomnieli. Jednym z utworów poruszających problem emigracji jest wiersz „Hymn o zachodzie słońca na morzu” Juliusza Słowackiego.

Natury: motyw ten odgrywa ważną rolę w dziełach okresu romantyzmu; bohaterowie często uciekają do miejsc sielankowych, wiejskich, by zaznać spokoju od miejskiego hałasu. Natura bywa dla nich natchnieniem, jest tajemnicza i wszechogarniająca w przeciwieństwie do wytworów człowieka. Przyrodę często przedstawiano również jako byt rozumny i świadek czynów ludzkich np. w „Balladynie” Juliusza Słowackiego.

Buntu: sprzeciw charakteryzował ludzi epoki romantyzmu, ale też bohaterów dzieł literackich powstałych w tym okresie. Buntem można określić odebranie sobie życia (np. Werter), podjęcie walki wyzwoleńczej skierowanej przeciwko zaborcom, czy też poddanie w wątpliwość obecności Boga (Wielka Improwizacja w III cz. Dziadów).