Oświecenie – epoka literacka
Oświecenie to czas przeobrażeń społecznych i ustrojowych, wspierania refom i rozwoju nowych nurtów filozoficznych. Człowiek tej epoki to istota, która zaczęła doceniać swoje możliwości. Miał na to wpływ między innymi szereg odkryć naukowych epoki np. Isaaca Newtona. W oświeceniu wierzono w możliwości rozumu, doświadczeń i eksperymentów oraz podważano fundamenty, na których była zbudowana ówczesna koncepcja świata. Człowiek doby oświecenia popadł w chwilowy zachwyt nad swoją naturą i odsunął się od Boga.
Wiek rozumu to również czas popularyzowania wolności i tolerancji. Feudalizm europejski zaczął chylić się ku końcowi, a kształtować kapitalizm. To właśnie w oświeceniu uchwalono niepodważalny akt prawny państwa – konstytucję. Człowiek tej epoki to istota świadoma, która chciała naprawić świat. Skutkowało to rozwojem literatury dydaktycznej i satyrycznej. Wielu badaczy uważa oświecenie za początek nowożytności.
Światopogląd i filozofia epoki
Racjonalizm: zakładał wiarę w rozum w dochodzeniu do prawdy i wiedzy, zapoczątkował go Kartezjusz (Rene Descartes); jego słynne zdanie to myślę, więc jestem.
Sensualizm: pogląd filozoficzny głoszony przez Johna Locke’a. Wiodący prym w poznaniu rzeczywistości przypisywał on poznaniu zmysłowemu. Wprowadził pojęcie tabula rasa, które oznacza czystą kartę – stan umysłu, z którym rodzi się człowiek.
Empiryzm: pogląd głoszący, że źródłem poznania ludzkiego jest doświadczenie. Związani są z nim Francis Bacon i David Hume.
Materializm: teoria filozoficzna, która zakłada istnienie tylko materii. Odrzuca więc ona możliwość istnienia wszelkich form duchowych.
Krytycyzm: pogląd zapoczątkowany i rozbudowany przez Immanuela Kanta, który charakteryzuje się sceptycyzmem i poddaniem w wątpliwość władzy poznania.
Libertynizm: poddawanie w wątpliwość tego, co było dotychczas pewne – odrzucenie norm religijnych, moralnych i obyczajowych, a skupienie uwagi na mocy rozumu i doświadczenia.
Sceptycyzm: przeświadczenie mówiące o tym, że zdolności poznawcze człowieka są zdecydowanie ograniczone.
Kapitalizm: gospodarka wolnorynkowa; początek jej kształtowania miał miejsce właśnie w oświeceniu.
Konstytucja: najważniejszy akt prawny w państwie. W okresie oświecenia zaczęto uchwalać konstytucje, które regulowały system prawny i nie pozwalały go podważać.
Trójpodział władzy: model organizacji państwa, który zakłada podział na władzę: ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą.
Ateizm: odrzucenie wiary w Boga.
Deizm: pogląd według którego Bóg jest stwórcą świata, ale nie ingeruje w jego losy.
Epoka stanisławowska: okres panowania w Polsce Stanisława Augusta Poniatowskiego (1764-1795 r.). Król ten był mecenasem sztuki, otaczał się gronem cenionych artystów i zgromadził wiele dzieł sztuki. W tym czasie powstały między innymi Łazienki Królewskie w Warszawie i pierwszy Teatr Narodowy. Jest to jednak również okres upadku państwa i rozbiorów. Króla deprymuje podpisanie trzeciego rozbioru Polski i abdykacja.
Motywy w sztuce
Sarmaty oświeceniowego: w okresie oświecenia w Polsce zaczęto krytykować samowolę i próżność szlachty polskiej. W związku z tym powstało wiele dzieł, które mówiły o potrzebie jej prawidłowego prowadzenia się. Dziełem wartym uwagi jest „Powrót Posła” Juliana Ursyna Niemcewicza.
Patriotyzmu: pielęgnowania miłości do kraju i ojczyzny, chęć do obrony państwa – jego granic, wartości i religii. W związku z rozbiorami Polski, postawa ta była popularyzowana przez artystów epoki oświecenia np. Stanisława Staszica w „Przestrogach dla Polski” czy Ignacego Krasickiego w „Hymnie do miłości ojczyzny”.
Utopii: pojęcie to pochodzi z dzieła Tomasza Morusa o tym samym tytule. Przedstawił w nim wizję idealnego państwa, która jest jednak całkowicie nierealna. Literackim przykładem utopii jest kraina Eldorado w dziele Woltera „Kandyd, czyli optymizm”.
Rozumu: związany jest z propagowaniem w okresie oświecenia wiary w ludzki rozum. motyw ten znajdziemy w wierszu Adama Naruszewicza „Balon”.
Wędrówki: bohaterowie dzieł oświeceniowych często wyruszają w podróż, by zdobyć doświadczenie i mądrość życiową. Z tym motywem spotkamy się w powieści Ignacego Krasickiego „Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki” czy w dziele Woltera „Kandyd, czyli optymizm”.
Natury: w epoce oświecenia spotykamy się z potrzebą zjednoczenia przez człowieka z przyrodą, jej pochwałą i zachwytem nad nią. Motyw ten odnajdziemy między innymi w sielankach Franciszka Karpińskiego.