Barok – epoka literacka
Barok jest okresem niedługim, ale bardzo burzliwym i intensywnym, pełnym sprzeczności i paradoksów. Epoka ta zdecydowanie odcięła się od dorobku renesansu: wykrystalizowanych wówczas pojęć piękna, harmonii i ładu. Człowiek doby baroku, na wzór tego średniowiecznego, poczuł się zagrożony, samotny w świecie, świadomy krótkości swojego życia. Skutkowało to jego powrotem do religijności, teocentrycznego myślenia i wykorzystywaniem w sztuce motywów z czasów ciemnych np. danse macabre czy vanitas.
Paradoksalnie w baroku ceniono jednocześnie zabawę i korzystano z uroków życia. Oprócz żarliwej modlitwy ludzie tej epoki wyrażali swój niepokój egzystencjalny w sztuce. Z taką samą intensywnością z jaką korzystano z uroków krótkiego życia, zdobiono i dekorowano budowle czy budowano w sztuce napięcie za pomocą różnych form wyrazu. W epoce tej mamy też do czynienia z rozwojem szkolnictwa i wydawnictw, co zawdzięczamy jezuitom.
Światopogląd i filozofia epoki
Kontrreformacja: reakcja na reformację, walka o umocnienie Kościoła katolickiego. Walczono intensywnie z herezją i próbowano naprawić postawę duchownych, powstał „Indeks ksiąg zakazanych”, w którym znajdowało się między innymi dzieło Mikołaja Kopernika „O obrotach sfer niebieskich”.
Teatralizacja życia: codzienne czynności nabrały cech ceremonii, rytuałów (noszono makijaże, peruki, wymyślne stroje, dekorowano przestrzenie), zaczęto celebrować śluby i pogrzeby.
Sarmatyzm: przekonanie o tym, że szlachta polska pochodzi od starożytnego ludu – Sarmatów, którzy zamieszkiwali tereny między dolną Wołgą a Donem. Z pojęciem tym wiąże się kultura sarmacka, której przestrzegała polska szlachta. Charakterystyczne są dla niej między innymi strój sarmaty i obrazy trumienne.
Kartezjanizm: Kartezjusz zasłynął ze swojego racjonalizmu. Zakładał on wiarę w rozum w dochodzeniu do prawdy i wiedzy; jego słynne zdanie to myślę, więc jestem.
Pascal: filozof ten powiedział słynne zdanie człowiek jest trzciną najsłabszą na wietrze, najwątlejszą w przyrodzie, ale trzciną myślącą. Zakładem Pascala nazywamy sposób rozumowania, który zakłada, że nawet jeśli Bóg nie istnieje, to człowiek wierząc w niego nic nie traci. Gorsze w skutkach okazałoby się dla człowieka niewierzącego, gdyby Bóg istniał.
Sceptycyzm: przeświadczenie mówiące o tym, że zdolności poznawcze człowieka są zdecydowanie ograniczone.
Indywidualizm artystyczny: zapoczątkowano go już w renesansie, oznacza prawo do subiektywnego odczuwaniu piękna, ekpresji swoich uczuć i emocji.
Motywy w sztuce
Vanitas: przemijania; vanitas vanitatum et omnia vanitas to cytat pochodzący z „Księgi Koheleta”, który oznacza marność nad marnościami i wszystko marność. W słowach tych znajdujemy przeświadczenie o marności i kruchości ludzkiego życia. Motyw ten pojawiał się między innymi w twórczości Daniela Naborowskiego, Jana Andrzeja Morsztyna i Zbigniewa Morsztyna. W sztuce zwykle jest przedstawiany za pomocą takich atrybutów jak: klepsydra, czaszka, krucyfiks, perły. Przykładem tekstu malarskiego wykorzystującego motyw vanitas jest obraz „Martwa natura” Harmena Steenwijcka.
Dance macabre: tańca śmierci; motyw wywodzący się ze średniowiecza i powracający w sztuce baroku. Jego plastycznym przedstawieniem jest obraz o tytule „Taniec śmierci”, który znajdziemy w kościele Bernardynów w Krakowie.
Ideału kobiecego piękna: w okresie baroku skupiano się na fizycznym wymiarze miłości, co wiązało się z zachwytem nad wyglądem niewiast. Motyw ten znajdziemy w obrazach Petera Paula Rubensa np. „Wenus z lustrem” czy utworze literackim Samuela Twardowskiego o tytule „Nadobna Paskwalina”.
Miłości: w okresie baroku postrzegano ją jako uczucie nagłe, namiętne, dające spełnienie. Podobnie jak inne rozkosze, które oferowało życie, wiązało się jednocześnie z kruchością i przynosiło cierpienie. Sprzeczność i paradok, które niosła ze sobą miłość, przedstawiono w sztuce baroku za pomocą dysonansów, kontrastów i antytez. Z motywem tym spotkamy się między innymi w utworze Jana Andrzeja Morsztyna „Do trupa”.
Zabawy: w baroku ceniono wszelkie rozkosze: rozpoczynając od tych o charakterze miłosnym i erotycznym (flirt, uwodzenie) po upijanie się na spotkaniach towarzyskich, tańce i swawole. O sposobie życia ludzi epoki dowiemy się między innymi czytając „Pamiętniki” Jana Chryzostoma Paska.