Renesans – epoka literacka
Renesans narodził się we Włoszech. Na jego powstanie miały wpływ między innymi wielkie odkrycia geograficzne. Człowiek tej epoki zaczął wierzyć w swoją wartość, zdolności poznawcze i naturę. To, co w ludziach epoki średniowiecza budziło lęk, w epoce renesansu, wyjawiło swoją pozytywną stronę. Człowiek wciąż dostrzegał siebie jako dziecko Boga, ale szczególnie przez niego wywyższone, stworzone na jego podobieństwo. Wciąż obawiał się czyhających na niego nieszczęść w świecie, ale doceniał też jego piękno i harmonię. Nie można więc powiedzieć, że renesans całkowicie różnił się podejmowaną w tym okresie tematyką od średniowiecza, lecz zmienił punkt widzenia na wiele spraw.
Artyści renesansowi czerpali z dorobku starożytności. Odnajdywali tam cenne myśli i wzorce piękna, które stanowiły dla nich nieustanne natchnienie. W związku z tym, że w epoce tej zaczęto pisać w językach narodowych, powszechne stało się tłumaczenie dzieł antycznych. Humaniści stwarzając nową koncepcję człowieka i świata, kierowali się harmonią, a więc czerpali z dorobku genialnej w ich mniemaniu starożytności.
Światopogląd i filozofia epoki
Humanizm: nurt filozoficzny i światopogląd, w którego kręgu zainteresowań znajduje się przede wszystkim człowiek, jego natura, możliwości poznawcze i pozycja w świecie. Humanizm skupiał się również na kwestiach wiary, ale człowiek nie wydawał się już istotą marną i biedną (jak to było w średniowieczu), a stworzoną na podobieństwo Boga. Humanista to człowiek oczytany, wszechstronnie uzdolniony, żyjący w zgodzie z pięknym światem. Jego przykładem jest Leonardo da Vinci, Michał Anioł czy Mikołaj Kopernik.
Indywidualizm: postawa artystów charakteryzująca się przekonaniem o własnej wartości. Odrzucili oni anonimowość cenioną w okresie średniowiecza. Zwrócili uwagę na potencjał jednostki, rolę intuicji, woli i samodzielność w dochodzeniu do prawdy.
Reformacja: ruch, który za cel obrał sobie odnowę Kościoła. Zapoczątkował go Marcin Luter. Mimo chęci odnowy, ruch ten doprowadził do długoletnich wojen na tle religijnym i powstania jeszcze większego rozłamu religii chrześcijańskiej.
Antropocentryzm: pogląd filozoficzny i religijny stawiający człowieka w centrum zainteresowań. Jest przeciwieństwem teocentryzmu. W renesansie za przyczynę i centrum wszechświata uznawano człowieka.
Neoplatonizm: renesansowy nurt filozoficzny nawiązujący do myśli Platona.
Horacjanizm: postawa rozpowszechniona przez Horacego w antyku, którą inspirowano się w renesansie. Według niej celem ludzkiego życia jest osiągnięcie złotego środka (aurea mediocritas): równowagi w życiu. Horacy poszukiwał jej w połączeniu filozofii stoickiej i epikurejskiej.
Cnota: uważano je za najwyższe dobro, do którego powinien dążyć człowiek. To rodzaj mądrości, który pozwala człowiekowi pogodzić się z kolejami jego losu.
Makiawelizm: koncepcja polityczna, która swoją nazwę zawdzięcza Machiavellemu. Według jego słów cel uświęca środki, dozwolone jest zachowanie niegodne, manipulowanie i brak skrupułów, jeśli prowadzi to do osiągnięcia określonego celu.
Motywy w sztuce
Snu: oniryzmu, przypisywano mu znaczenie symboliczne; spotykamy się z nim w „Trenie XIX” Jana Kochanowskiego. Do poety we śnie przychodzi matka i pociesza go po stracie jego córki.
Ziemianina: z motywem tym spotkamy się w twórczości Mikołaja Reja w „Żywocie człowieka poczciwego”. Jest to pochwała życia na wsi; według autora przywiązanie do ziemi wykształca w człowieku same pozytywne cechy: między innymi pobożność i patriotyzm.
Cierpienia: Jan Kochanowski w „Trenach” daje popis swoich literackich umiejętności, przechodząc jednocześnie kolejne etapy żałoby po śmierci córki. Cierpienie w czasach renesansu było jedynie doświadczeniem przejściowym. Miało wzbogacić i uczynić człowieka silniejszym wedle powiedzenia "Nic co ludzkie, nie jest mi obce".
Arkadii: krainy szczęścia, harmoniii i równowagi. W epoce renesansu motyw ten odnajdziemy w twórczości Mikołaja Reja oraz Jana Kochanowskiego.
Dworzanina: jeden z wzorców osobowych epoki. Dworzanina powinny cechować: taktowność, męstwo, dowcip, kultura osobista. Temat ten podjął między innymi Łukasz Górnicki w „Dworzaninie polskim”.
Theatrum mundi: teatru świata; spotkamy się z nim w sztukach Szekspira czy we fraszce Jana Kochanowskiego „O żywocie ludzkim”. Ludzie jawią się tam jako marionetki w rękach Boga, które nie mają wpływu na koleje swojego losu.
Stworzenia świata: w okresie renesansu Bóg jawił się jako Architekt, który stworzył świat według szczegółowo opracowanego planu. Miał przy tym na uwadze swoją miłość do człowieka i zapewnienie mu dobrobytu. Przykładem dzieła poruszającego tę tematykę jest fresk Michała Anioła „Stworzenie Adama”.