Średniowiecze – epoka literacka

Teocentryzm: pogląd, wedle którego w świetle zainteresowań stawiono Boga. Pojmowano go za najwyższą przyczynę, powód i wartość każdego istnienia. W Bogu szukano pocieszenia i inspiracji.

Uniwersalizm: wiąże się z uniwersalnymi, a więc powszechnymi wartościami wyznawanymi przez ludzi żyjących w średniowieczu (jedną z nich była wiara w Boga). Badacze epoki zauważyli powtarzalność rozpowszechnianych w tym czasie postaw, wzorców i tematów. Językiem uniwersalnym była wówczas łacina.

Feudalizm: społeczeństwo miała charakter hierarchiczny. Każdy był czyimś sługą i miał nad sobą władcę. Najwyżsi w hierarchii byli poddani samemu Bogu.

Dualizm: oddzielenie sfery sacrum od profanum: wartości duchowe od cielesnych, doczesne od wiecznych.

Anonimowość: Większość dzieł epoki pisano anonimowo. Wiązało się to z intencją autora, dla którego najwyższą wartością była sługa Bogu, a więc odsunięcie zainteresowania od swojej osoby.

Tomizm: system filozoficzny oparty o działalność św. Tomasza z Akwinu. Według niego świat jest dziełem przemyślanym i uporządkowanym hierarchicznie. Ludzie zajmują w tym systemie miejsce między zwierzętami a aniołami. Prawda, piękno i dobro to cechy bytu, a ich brakiem jest zło.

Franciszkanizm: postawa religijno-światopoglądowa zainicjowana przez św. Franciszka. Jej cechami była pokora, afirmacja (podziw) wszelkiego stworzenia, poczucie braterstwa z przyrodą i zwierzętami oraz ubóstwo.

Ascetyzm: postawa charakteryzująca się dobrowolną rezygnacją z wszelkich przyjemności, umartwianiem się i skrajnym ubóstwem. Uznawano ją za sposób do wiecznego zbawienia

Święta Inkwizycja: instytucja kościelna powołana do ścigania innowierców

Turnieje rycerskie: forma rozrywki w średniowieczu i renesansie na dworach królewskich.

Siedem sztuk wyzwolonych: obowiązkowe przedmioty do studiowania przez ludzi wywodzących się z wysokich stanów społecznych. W ich skład wchodziło trójdroże (uważane za przedmioty niższe: gramatyka, dialektyka, retoryka) i czterodroże: (arytmetyka, geometria, astronomia i muzyka).

Piekła: motyw ten był obecny w świadomości ludzi średniowiecza między innymi ze względu na panoszącą się wówczas śmierć. Z ogromną fantazją przedstawiano cierpienia grzeszników w piekle i przeciwstawiano je niebiańskiej rozkoszy. W literaturze piekło ukazywał między innymi Dante Alighieri w „Boskiej komedii”, a w sztukach wizualnych – Taddeo di Bartolo w „Sądzie Ostatecznym”, Giotto di Bondone w obrazie o tym samym tytule czy Domenico di Michelino w malowidle o tytule „Dante i trzy królestwa”.

Matki Bożej: przedstawiano ją w różnych pozach i sytuacjach. Znany jest między innymi motyw miecza lub siedmiu mieczy boleści, przebijających serce Matki Boskiej czy Stabat Mater Dolorosa, czyli matki boleściwej.

Tańca śmierci: danse macabre, ukazujący korowód ludzi wszystkich stanów społecznych. Przesłaniem tego motywu jest równość i bezsilność wszystkich ludzi wobec śmierci. Z tym motywem spotkamy się między innymi w „Rozmowie Mistrza Polikarpa ze śmiercią”

Motyw deesis: wizerunek Chrystusa z Panną Maryją po jednej stronie i Janem Chrzcicielem po drugiej. Odnosi się to do średniowiecznego wierzenia we wstawiennictwo. Przykładem tekstu literackiego wykorzystującego ten motyw jest „Bogurodzica”.

Vanitas: motyw przemijania. Jego etymologii możemy się doszukiwać w słynnym zdaniu „Vanitas vanitatum et omnia vanitas”, oznaczającego „Marność nad marnościami i wszystko marność”. W średniowieczu uważano, że wszelkie dobra materialne cechują się ulotnością. Łatwo więc je zdobyć, i równie szybko stracić. Nie są wieczne. W epoce tej nieustannie przypominano sobie o tej prawdzie. Za rekwizyty przemijania uważa się między innymi: czaszkę, zegar, czy klepsydrę.