Antyk – epoka literacka
Starożytność to pierwsza i najdłuższa epoka wyszczególniona przez badaczy. Czas jej trwania obejmuje około cztery tysiące lat. W związku z tym przy jej opisach często nie posługujemy się konkretnymi datami, a podajemy je w przybliżeniu. Epokę tę uznaje się za kolebkę literatury, kultury i cywilizacji. Jest to związane z wynalezieniem w tym okresie pisma i potrzebą utrwalania przez człowieka swoich myśli. Początkowo w kręgu zainteresowań badaczy tego okresu była Grecja i Rzym, później zaczęli oni zwracać uwagę na dokonania wcześniejszych cywilizacji: Mezopotamii, Egiptu, Fenicji, Syrii i Palestyny.
Starożytność stanowi kolebkę filozofii. Do dzisiaj rozważamy dzieła myślicieli Greckich: Sokratesa, Platona i Arystotelesa, którzy stawiali pytania o sens istnienia, kryteria prawdy i piękna. To właśnie w antyku powstała poezja liryczna, dramat, teatr (widowiska, ku czci Dionizosa) i Biblia.
Światopogląd i filozofia epoki
Demokracja: ustrój polityczny, powstały w starożytnej Grecji, w którym każdy obywatel ma prawo do głosu.
Mitologia: zbiór mitów i wierzeń funkcjonujących bądź spisanych w danej społeczności; źródło toposów (motywów) i alegorii.
Sacrum i profanum: pierwsze słowo określa strefę świętą, duchową i niezwykłą, drugie – cielesną i przyziemną. Według człowieka starożytnego w życie ludzkie wpisana jest obecność i przenikanie się ich obu.
Biblia: święta księga spisana przez człowieka natchnionego przez Boga. Stanowi źródło zasad i rozważań moralnych dla religii chrześcijańskiej i judaistycznej. Dzieli się na Stary i Nowy Testament.
Antropomorfizm: nadawanie czemuś cech ludzkich np. w starożytności wyobrażano sobie bogów na podobieństwo człowieka. Na jej wzór posiadali zarówno zalety, jak i wady.
Politeizm: wiara w wielu bogów. W starożytności uważano, że przebywają oni na ziemi – ich siedzibą miał być Olimp. Na czele bogów stał Zeus, jego żoną była Hera. Każdy z nich władał pewną dziedziną, której patronował. Grecy wierzyli również w bóstwa lokalne.
Idealizm: pogląd filozoficzny Platona, wedle którego wszystko, co widoczne dla człowieka, jest jedynie cieniem ideału. Świat prawdziwych idei nie jest dostępny istotom ludzkim.
Arystotelizm: szereg poglądów Arystotelesa; za jego najważniejsze dzieło uważa się „Poetykę”. Opisał tam szereg prawideł, według których powinno być konstruowane dzieło.
Stoicyzm: filozofia odnajdująca sens ludzkiego istnienia w harmonii, umiarkowaniu, stałości, umiłowaniu rozumu i mądrości oraz pogodzeniu z własnym losem. Za jej prekursora uważa się Zenona z Kitionu.
Epikureizm: filozofia, która odnajduje sens ludzkiego istnienia w czerpaniu radości z każdej chwili oraz przyjemności doczesnych. Jej hasło przewodnie to carpe diem (chwytaj dzień); jej prekursorem jest Epikur.
Motywy w sztuce
Homo viator: wędrowca; bohatera, który wyrusza, by zdobyć i poznać świat. Z tym motywem spotkamy się w dziele Homera „Iliada i Odyseja”.
Narcyza: człowieka próżnego, niezdolnego do współczucia, empatii i obiektywnego oglądu świata. Powodem jego zachowania jest zaślepienie własnym pięknym. Tekstem literackim, w którym spotkamy się z tym motywem są „Metafory” Owidiusza, a malarskim – „Echo i Narcyz” Johna Williama Waterhouse’a.
Orfeusza: człowieka, który w imię miłości jest w stanie poświęcić wszystko. Orfeusz schodzi do podziemi, by odzyskać ukochaną. Pomaga mu w tym jego przepiękny śpiew i gra na lirze. Mimo poświęcenia, Orfeuszowi nie jest dane zaznać spełnienia w miłości.
Hioba: biblijnej postaci z „Księgi Hioba”. Postawa Hioba charakteryzuje się doświadczeniem cierpienia (mimo życia według bożych przykazań) i jego pokornym przyjęciem.
Niobe: mitycznej postaci, która zbuntowała się przeciwko bogom, przez co została ukarana. Jest również symbolem ogromnego cierpienia po stracie dzieci.
Apokalipsy: końca świata. Jej kanonem jest „Apokalipsa św. Jana”.
Syna marnotrawnego: bezwarunkowej miłości ojca do swojego dziecka. Syn marnotrawny jest uosobieniem człowieka grzesznego, który zawsze może się nawrócić, a Bóg przyjmie go z otwartymi rękoma.
Fatum: przeznaczenia, którego nie sposób uniknąć. Ten motyw znajdziemy w tragediach greckich, między innymi w „Antygonie” czy „Królu Edypie”.
Nieśmiertelności: w twórczości Horacego mowa jest o nieśmiertelności poety: „non omnis moriar” (nie wszystek umrę). Prawdziwy artysta nigdy nie umiera, ponieważ zostawia po sobie swoje dzieło i sławę, które są trwalsze niż jego życie.