Pan Tadeusz

Księga pierwsza. Gospodarstwo

  Utwór rozpoczyna słynna inwokacja. Pierwsza zwrotka jest bezpośrednim zwrotem do utraconej ojczyzny: Litwo! Ojczyzno moja! W drugiej strofie autor zwraca się do Matki Boskiej, której zawdzięcza powrót do zdrowia: Jak mnie dziecko do zdrowia powróciłaś cudem. Mimo że artysta jest daleko od kraju dzieciństwa, w pamięci i wspomnieniach stale ma jego obraz. Wierzy, że tak samo jak zdrowie, będzie mu i jego rodakom dane odzyskać ojczyznę.
  W opisywanej przez artystę krainie: Na pagórku niewielkim, we brzozowym gaju, / Stał dwór szlachecki, z drzewa, lecz podmurowany. Tam po dziesięciu latach nauki w Wilnie powrócił młody szlachcic – Tadeusz Soplica. Gdy wszedł do domu, podziwiał piękno obejść. Odżyły w nim wspomnienia. Jego uwagę zwróciły wiszące na ścianach portrety zasłużonych Polaków (Tadeusza Kościuszki, Tadeusza Rejtana, Jakuba Jasińskiego, Tadeusza Korsaka) oraz zegar kurantowy wygrywający melodię Mazurka Dąbrowskiego. Następnie Tadeusz wszedł do swojego dawnego pokoju i zauważył mnóstwo kobiecych akcesoriów. Podszedł do okna i ujrzał w ogrodzie piękną i młodą dziewczynę w porannym stroju. Gdy zauważyła ona młodzieńca, zważając na swój skromny strój, przestraszyła się i uciekła.
  Wojski – zarządca dworku i przyjaciel rodziny, czule przywitał młodzieńca. Poinformował go o tym, że wielu gości przybyło do Soplicowa w odwiedziny (między innymi Hrabia i Podkomorzy z żoną). Teraz wszyscy czekali na młodzież pod lasem, więc Wojski zabrał tam młodzieńca. Sędziemu – stryjowi Tadeusza, na jego widok, zakręciła się łza w oku. Zbliżał się wieczór, więc jak Bóg przykazał, wszyscy zbierali się do domów. Szykowano wielką ucztę. Protazy, pod nieobecność Wojskiego, kazał wynieść stoły do zamku Horeszków, o który Sędzia spierał się z Hrabią. Budowla ta od środka była ozdobiona zwierzęcym porożem oraz herbem Horeszków – Półkozicem na sklepieniu.
  Zgodnie ze szlacheckimi zwyczajami Podkomorzy zajął najwyższe miejsce. Pan Tadeusz zasiadł niedaleko dam, które były piękne, jednak nie był on szczególnie nimi zainteresowany. Między nim a stryjem pozostało jedno puste miejsce. Sędzia nerwowo spoglądał na drzwi, jakby czekał na kogoś, kto miał je zająć. Po przyniesieniu trzeciego dania Sędzia wygłosił przemowę o tym, jak trudną sztuką jest grzeczność, która powinna należeć się każdemu. Do dyskusji dołączył Podkomorzy, który zaczął krytykować modę francuską i nawoływał do pielęgnowania polskich zwyczajów. Następnie wraz z księdzem Robakiem i Rykowem – rosyjskim kapitanem wojskowym podjęli temat wojny i polityki Bonapartego.
  Do sali weszła spóźniona, ale wystrojona i piękna Telimena. Zajęła puste miejsce między Tadeuszem a Sędzią. Młodzieniec uznał, że to właśnie ją zobaczył rano na ogrodowym tarasie. Między Rejentem i Asesorem doszło do kłótni o ich charty: kolejno Kusego i Sokoła. Spierali się o to, który z nich pochwycił zająca. Tymczasem Telimena zaczęła prowadzić interesującą rozmowę z Tadeuszem. Dopytywała się o książki, rozprawiała o malarstwie i sztuce, czym nieco zawstydziła młodzieńca, który nie był w tym temacie aż tak obeznany. Telimena szybko się tego domyśliła i zaczęła mówić o sprawach bardziej przyziemnych.
  Tymczasem spór Rejenta i Asesora zaczął narastać. Podkomorzy postanowił rozwiązać ten konflikt i urządzić wielkie polowanie. Sędzią tego pojedynku miał być sam znawca polowań – Wojski. Po uczcie wszyscy udali się na odpoczynek. W nocy do dworu przybył ksiądz Robak – kwestarz litewski z zakonu bernardynów, który miał pilną wiadomość do Sędziego.

Księga druga. Zamek

  Nastał ranek. Cały dwór przygotowywał się do wielkiego polowania na zająca, które miało rozstrzygnąć spór Rejenta i Asesora. Do towarzystwa zmierzał jak zwykle spóźniony Hrabia, który znany był ze swojej romantycznej duszy i wymyślnych ubiorów. W czasie drogi spotkał jednego z ostatnich dworzan Horeszków – Gerwazego. Ten zapytał go o przebieg sprawy o zamek. Gdy Hrabia powiedział, że zamierza przyjąć warunki zgody z Soplicami, Gerwazy zabrał pana do zamku i opowiedział mu historię Stolnika Horeszki.
  Szlachcic miał córkę Ewę, w której zakochał się Jacek Soplica. Prawdopodobnie i ona żywiła uczucie do tego młodzieńca. Klucznik podkreślił jednak, że Soplica był awanturnikiem i nie posiadał nic prócz kawałka roli. Mimo to Jacek zaczął być coraz częstszym gościem w ich zamku. Gerwazy opowiadał dalej ze wzburzeniem: Wąsal tak wzbił się w dumę łaskawym przyjęciem, / Że mu się uroiło zostać pańskim zięciem. […] / I już miał się oświadczać: lecz pomiarkowano, / I czarną mu polewkę do stołu podano. Wówczas Jacek przestał ich odwiedzać. Stolnik Horeszko był zwolennikiem prawa 3 maja i już zbierał szlachtę, aby pomóc konfederatom (było to bowiem za czasów Kościuszki), gdy pewnej nocy jego dwór najechali Moskale. Ludziom Horeszki udało się jednak odeprzeć atak, a nieprzyjaciele uciekli. Kiedy zadowolony Stolnik wyszedł na ganek z zamiarem pogoni za Moskalami i zawołał do klucznika: Za mną, Gerwazy!, nagle ktoś do niego strzelił. Klucznik zdążył dostrzec łotra, który to zrobił. Okazało się, że strzelał sam Jacek Soplica. Gerwazy próbował jeszcze dwukrotnie do niego wycelować, lecz nie trafił. Po tym wydarzeniu Klucznik poprzysiągł sobie zemścić się na rodzie Sopliców i do końca swoich dni pilnować, żeby zamek nie trafił w ich ręce. Rozprawił się już z wieloma ludźmi z ich rodziny, lecz do tej pory nie udało mu się pochwycić brata mordercy – Sędziego.
  Dzięki wpływowi Gerwazego Hrabia zapragnął walczyć o zamek Horeszków i zerwać porozumienie z Soplicą. Wracając, usłyszał strzały dobiegające z lasu. Szybko zapomniał o swoim postanowieniu i z pośpiechem udał się do pozostałych myśliwych. Gdy przejeżdżał obok sadu, zauważył skąpo ubraną, piękną i młodą dziewczynę spacerującą pośród drzew. Zafascynowany obserwował dziewczynę, a po pewnym czasie zasnął. Zbudził go gwałtownie ksiądz Robak, który nakazał mu odejść z sadu. Hrabia spojrzał jeszcze na ogród, lecz nie było tam już pięknej dziewczyny.
  Myśliwi wrócili do dworku na śniadanie. Wśród zebranych była starszyzna, która rozmawiała o wojnie i polityce, a także młodzież rozprawiająca o pojedynku Sokoła i Kusego, który podczas polowania nie został rozstrzygnięty. Telimena zaczęła rozmawiać z Tadeuszem. Wyjawiła mu, że nie jest jego ciotką, co bardzo go ucieszyło. Rejent chwalił wśród zebranych umiejętności łowieckie Hrabiego i ubolewał, że nie wziął on udziału w polowaniu.
  Telimena zaczęła opowiadać o tym, co zdarzyło się jej w Petersburgu. Charty z sąsiedztwa śmiertelnie zraniły jej psa, który był prezentem od księcia Sukina. Załamanej Telimenie pomógł Kiryło – wielki łowczy dworu. Przeprowadził on rozmowę z urzędnikiem, który od razu przyznał się do winy. Sprawa zakończyła się wywiezieniem chartów i czterotygodniowym więzieniem dla urzędnika.
  Telimena coraz śmielej rozmawiała z Tadeuszem, a on prawił jej komplementy. Ich rozmowę przerwał Wojski uganiający się z packą za muchami, na które z pasji polował. W sali było coraz głośniej. Spór Rejenta i Asesora doprowadził do bójki między nimi. Wtedy wkroczył ksiądz Robak, który ich rozdzielił i pospiesznie wyszedł. Wojski prosił zgromadzonych o spokój. Znudzona Telimena zaproponowała grzybobranie, a Sędzia – konkurs. Mężczyzna, który przyniesie najpiękniejszego rydza, będzie mógł usiąść obok najpiękniejszej damy. Jeśli wygra dziewczyna, to ona wybierze mężczyznę, któremu będzie towarzyszyć.

Jacek Soplica / ksiądz Robak

  Średniozamożny szlachcic, brat Sędziego, ojciec Tadeusza, zakochany w Ewie Horeszkównie, zabójca Stolnika. W młodości był przystojny i uwielbiany przez kobiety. Świetnie władał mieczem i jeździł konno. Jako bernardyn miał na twarzy długie, głębokie blizny po stoczonych walkach. Jacek w młodości był skłonny do kłótni, porywczy, impulsywny i mściwy. Po popełnionej zbrodni przeszedł przemianę wewnętrzną; nabrał pokory i stał się tajemniczym i opiekuńczym, ale nadal walecznym mnichem. Angażował się w działalność antyrosyjską. Był oddanym patriotą. Zginął po bitwie z Moskalami na skutek ran odniesionych w czasie zakrycia swoim ciałem Hrabiego. Przed śmiercią spowiadał się z całego życia i otrzymał przebaczenie od Gerwazego.

Tadeusz Soplica

  Syn Jacka, narzeczony Zosi, były kochanek Telimeny, bratanek Sędziego, absolwent uczelni w Wilnie. Na początku utworu dowiadujemy się, że ma dwadzieścia lat. To przystojny młodzieniec, świetnie strzelający, walczący szablą i jeżdżący konno. Gdy go poznajemy, jest niedojrzały uczuciowy, łatwowierny, porywczy i niestabilny emocjonalnie (próbował popełnić samobójstwo). Z czasem staje się honorowy, uczciwy i odważny, zaczyna cenić wartości patriotyczne. Po zaręczynach wraz z Zosią ogłaszają uwłaszczenie chłopów.

Sędzia Soplica

  Gospodarz dworku, stryj Tadeusza, brat Jacka, kawaler. Jest patriotą gotowym do poświęceń (objęcie dowództwa nad powstaniem) i dobrze zorganizowanym opiekunem dobytku. Sędzia przestrzega szlacheckich obyczajów. Wygłasza również słynną przemowę o grzeczności. Jest opiekuńczy i czuły względem Tadeusza, sprawiedliwy i dobry dla poddanych. Bywa porywczy i nieustępliwy w przypadku konfliktu o zamek.

Hrabia Horeszko

  Ostatni potomek rodu Horeszków, który przyjechał do Soplicowa przejąć zamek. Zauroczył się w Zosi, potem w Telimenie. Hrabia stanowi portret typowego człowieka doby romantyzmu. Zachwyca się pięknem otaczającego świata i sztuką, w szczególności literaturą gotycką. To również artysta, który bardzo ładnie rysuje. Ponadto jest gotowy poświęcić się ojczyźnie – po bitwie z Moskalami wyjeżdża do Księstwa Warszawskiego, by wstąpić do Legionów Polskich.

Telimena

  Opiekunka Zosi, narzeczona Rejenta, kiedyś zamężna. Jest zadbaną, elegancką i pewną siebie kobietą. Pomimo dojrzałego wieku uwodzi mężczyzn – wzbudza zainteresowanie Tadeusza i Hrabiego. Telimena jest doświadczona przez życie, towarzyska i wrażliwa na sztukę. Dysponuje rozległą wiedzą na różne tematy.

Zosia Horeszkówna

  Czternastoletnia podopieczna Telimeny, córka Ewy Horeszkówny, narzeczona Tadeusza. Dziewczyna o urodzie nimfy rozkochuje w sobie młodego Soplicę i Hrabię. Charakteryzuje ją dobroć, odwaga, skromność i serdeczność. Jest opanowana i rozsądna w kwestii uczuć, a także troskliwa i odpowiedzialna (opiekuje się dziećmi). Mimo że do czternastego roku życia Zosia nie uczestniczyła w życiu towarzyskim, szybko nauczyła się dobrych manier. Podopieczna Telimeny jest pracowita, uprzejma dla starszych i wrażliwa na sztukę.

Wojski Hreczecha

  Daleki krewny Horeszków i przyjaciel Sędziego. Na starość osiadł wraz ze swoją córką, Teklą, w Soplicowie. Charakteryzuje go gawędziarstwo. Ponadto jest bardzo dobrym strzelcem, prowadzi polowania (nawet na muchy). To w jego córce kochał się kiedyś Sędzia.

Woźny Protazy Baltazar Brzechalski

  Pełnił funkcję woźnego sądowego. Na starość osiadł w Soplicowie jako wierny sługa Sędziego.

Stolnik Horeszko

  Ojciec Ewy Horeszkówny, bogaty magnat, który angażował się w politykę. Na jego zamku odbywały się uczty i sejmiki powiatowe. Stolnik popierał Konstytucję 3 maja. Mimo że był oddanym sprawie polskiej patriotą, charakteryzowały go oziębłość, duma i wyrachowanie. Udawał, że nie dostrzega uczucia łączącego Ewę i Jacka. Nigdy wprost nie odmówił Soplicy ręki swojej córki, lecz wypytywał go o rady dotyczące zamążpójścia Ewy, dając mu do zrozumienia, że nie bierze go pod uwagę jako kandydata na jej męża. Został przez Jacka postrzelony po bitwie z Moskalami, którzy napadli na jego dwór. Umierając, wykonał jednak znak krzyża w stronę zabójcy, co oznaczało, że wybacza wyrządzoną mu krzywdę.

Klucznik Gerwazy Rębajło

  Wierny sługa Horeszków. Mimo że zamek jego dawnych panów stał pusty, on wciąż się nim opiekował. Gerwazy jest porywczy i uparty. Obiecał sobie pomścić śmierć Stolnika. Gdy jednak się dowiedział, że ksiądz Robak jest Jackiem Soplicą, i wysłuchał jego spowiedzi, postanowił mu wybaczyć. Gerwazy szczycił się swoim mieczem – Scyzorykiem.

Podkomorzy

  Przyjaciel Sędziego, który w Soplicowie spędził swoje dzieciństwo. W czasie akcji dzieła jest na dworze gościem, który z racji wykonywanego zawodu przyjechał rozsądzić spór o zamek Horeszków.

Asesor

  Znajomy Sędziego, naczelnik policji powiatowej. Toczył z Rejentem spór o to, czyj chart jest sprytniejszy. Tę postać charakteryzuje zaciekłość. Pod koniec utworu dowiadujemy się, że zaręcza się z Teklą Hreczeszanką.

Rejent Bolesta

  Znajomy Sędziego, który podobnie jak Asesor był zawziętym myśliwym. Jego chartem był Kusy. Pod koniec utworu dowiadujemy się, że zaręcza się z Telimeną.

Maciej Dobrzyński

  Nazywany również Maćkiem nad Maćkami, Zabokiem, Królikiem, Kurkiem na kościele, Rózeczką. Należy do zubożałej szlachty zamieszkującej zaścianek w Dobrzyniu. Jako najstarszy z rodu, odznacza się mądrością, spokojem i sprawiedliwością. On jedyny rozpoznał w księdzu Robaku Jacka Soplicę, ale nikomu nie zdradził jego prawdziwej tożsamości. Był przeciwny zajazdowi na Soplicowo. Nie popierał również Napoleona, gdyż uważał, że Polacy potrzebują własnego bohatera narodowego, a Bonaparte w każdej chwili może odebrać im swoje poparcie.

Bartek Prusak

  Nazywany również: Konewką, Brzytewką czy Szydełkiem. Należy do zubożałej szlachty dobrzyńskiej.

Major Płut

  Polak, który służy w rosyjskiej armii. W czasie bitwy w Soplicowie chowa się za krzakami. Jest opisany jako tchórz i człowiek bez honoru. Ginie z rąk Gerwazego.

Kapitan Nikita Ryków

  Rosjanin, który okazuje się porządnym i sprawiedliwym człowiekiem. Wyciąga rękę do szlachty i chce im pomóc ukryć ślady po zajeździe.

Jankiel

  To pozytywny wizerunek Żyda w literaturze polskiej. Dzierżawi od Sopliców dwie karczmy. Jest poczciwym człowiekiem o niezwykłych zdolnościach muzycznych. Zagrał na cymbałach podczas przyjęcia z okazji ogłoszenia zaręczyn Zosi i Tadeusza. Jest on wykonawcą słynnego koncertu, który ilustrował historię Rzeczypospolitej.