Kordian

Przygotowanie

  Jest noc 31 grudnia 1799 roku. To opis spotkania Szatana, Czarownicy, Diabłów i Demonów w chacie czarnoksiężnika Twardowskiego w górach Karpackich. Wprawiają oni w ruch wielki zegar, rozpoczynając tym samym nowy wiek (według ówczesnych przekonań). Szatan zapowiada zwycięstwo pewnego narodu, który później jednak zginie (w domyśle mówi o Polsce). Jeden z Diabłów – Mefistofeles, proponuje, aby stworzyć temu państwu przywódców, którzy sprawią, że tak właśnie będzie. Natomiast sam rozpoczyna modlitwę o zmartwychwstanie dla tegoż narodu. Nagle pojawia się ogromny kocioł, do którego Diabli zaczynają wrzucać różne składniki – symbolizują one konkretne cechy charakteru przywódców powstania listopadowego i wyznawane przez nich wartości. Szatan wydaje rozkazy, a złe duchy przygotowują inne mieszanki dla każdego z tworów, aby uwypuklić różnice między nimi. Takim sposobem z kotła wychodzą:
   - Józef Chłopicki – za stary do walki, zagorzały konserwatysta, pełnił rolę dyktatora na początku powstania listopadowego, a później wyszły na jaw jego nieumiejętności strategiczne, więc odizolował się od powstanców;
   - Adam Jerzy Czartoryski – prezes rządu powstańczego i jego minister spraw zagranicznych, bardziej nadawał się na dyplomatę niż przywódcę powstania, był zbyt wycofany i ostrożny w swoich działaniach;
   - Jan Zygmunt Skrzynecki – jeden z następców Chłopickiego, tchórz, flegmatyk, który przez swoją nieudolność został odsunięty od dowództwa,
  - Jan Krukowiecki – generał, który poddał się jeszcze przez zakończeniem walki, w 1831 roku to on podpisał akt kapitulacji Warszawy.
  Dodatkowo z kotła sami wyszli:
   - Julian Ursyn Niemcewicz – poeta i powieściopisarz, o którym mówi się: eunuch oraz Poeta-rycerz-starzec-nic, zarzucano mu szkodliwą twórczość zniechęcającą do walki oraz konserwatywne poglądy;
    - Joachim Lelewel – członek Rządu Narodowego, który dużo mówił, ale nie kwapił się do walki.
  Scenę Przygotowania kończy pojawienie się Chóru Aniołów, którzy przepędzają zgromadzenie przy chacie Twardowskiego, zaś Archanioł prosi Boga o litość dla Polski.

Prolog

  Zawiera opisy trzech różnych koncepcji literatury narodowej. Wypowiadają się tu: Pierwsza, Druga i Trzecia Osoba Prologu. Pierwsza (symbolizująca Mickiewicza i jego twórczość) prezentuje mesjanistyczną wizję poezji. Uważa, że rolą wieszcza jest ukojenie narodu, zapewnienie mu pociechy i odrobiny łagodności po trudnych przejściach. W rzeczywistości prowadzi to jednak do uśpienia społeczeństwa i biernego oczekiwania na samoistne zmartwychwstanie, które nie nastąpi. Mickiewicz jest także przedstawiony jako człowiek bardzo pyszny, który uważa się za ziemskiego wysłannika Boga, a wręcz za Jego następcę. Nie pozwala negować swoich racji, mówiąc: Jestem duch Apokalipsy […], Jestem pierwszy… i ostatnim będę…
  Druga Osoba Prologu wypowiada się jako antagonista teorii mesjanistycznej (głos ten jest interpretowany jako wszyscy przeciwnicy Mickiewicza). Krytykuje swojego poprzednika, wyśmiewa go i przezywa „tureckim derwiszem”, dając tym samym do zrozumienia, że według niej Mickiewicz nie wnosi nic nowego, a tylko kręci się wokół własnej osi. Drugi Głos nawołuje do wspólnej, zbrojnej walki, głosząc, że poezja powinna pobudzać lud do działania.
  Podobnie uważa Trzecia Osoba Prologu (utożsamiana z samym Juliuszem Słowackim), która jednak nie krytykuje postawy Mickiewicza, gdyż ceni wartość poezji narodowej i rolę poety. Zapowiada połączenie się dwóch odmiennych poglądów. Zdaniem Słowackiego poezja powinna nawoływać do działania oraz wyrywać ze snu wszystkich uśpionych. Zapowiada, że niedługo pojawi się idea, która spełni te funkcje.

AKT I

Scena I

  Na wiejskim dziedzińcu piętnastoletni Kordian rozmawia ze swoim sługą Grzegorzem. Główny bohater wygłasza monolog, w którym opowiada o bezsensie swojego życia, wspomina samobójstwo przyjaciela i rozpacza nad nieodwzajemnioną miłością do pięknej Laury. Z tego wynika, że chłopiec jest bardzo uczuciowy i wrażliwy. Nie potrafi pojąć twardych zasad, które rządzą światem, ani wyznaczyć sobie celu życia. Grzegorz próbuje zmienić nastawienie Kordiana odczuwającego egzystencjalną pustkę i romantyczny ból istnienia. Opowiada mu trzy powieści. Pierwsza z nich to bajka „O Janku, co psom szył buty”. Janek przysparzał wielu kłopotów swojej matce, więc ta, za radą plebana, postanowiła oddać syna na nauki do szewca. Chłopiec jednak szybko stamtąd uciekł i dotarł na wyspę, na której zaczął służyć królowi, szyjąc buty dla jego chartów. Praca i oddanie Janka zostały docenione. Król postanowił zrobić z chłopca wielkiego pana, a jego matka została dwórką. Morał z tej bajki jest taki, że uczciwą i wytrwałą pracą można zasłużyć na dobrobyt. Słowacki odnosi się do tego jednak z ironią.
  W drugiej historii Grzegorz wspomina bitwę pod piramidami, w której sam brał udział. Była to część wyprawy Napoleona do Egiptu w latach 1798-1799. Stary legionista mówi, że ich dowódca skutecznie motywował żołnierzy do walki i dzięki temu odnosili wiele zwycięstw. Ta powieść wywołuje niestety odwrotny skutek u Kordiana – chłopiec zaczyna mieć wyrzuty sumienia, że nie podejmuje walki.
  Trzecia z historii opowiada losy młodego oficera Kazimierza z oddziałów polskich, walczących pod dowództwem Napoleona w kampanii moskiewskiej w 1812. Kazimierz trafił do niewoli, jednak nawet tam nie przestał walczyć o wolność. Chciał pomóc polskim żołnierzom, więc zaczął się buntować wobec kozackich strażników. Niestety jego intrygę odkryto i udaremniono. Polskie oddziały miały zostać włączone do armii rosyjskiej. Na początku żołnierze zaczęli się temu sprzeciwiać, ale szybko zostali ucieszeni. Kazimierz jako jedyny nie dał za wygraną i wystąpił przed szereg, aby zaatakować tatarskiego pułkownika. W czasie bójki obydwaj stoczyli się do wody. Za swój bunt Kazimierz został stracony. Dzięki tej historii Kordian czuje się zainspirowany do działania. Przez chwilę widzi nawet sens buntu jednostki i podejmowania walki z wrogiem.
  Chłopiec początkowo okazuje zainteresowanie powieściami, jednak było ono tylko pozorne i ostatecznie bohater wybiera pogrążenie się w melancholii. W oddali słychać, jak Laura woła do siebie Kordiana.

Kordian

  Główny bohater dramatu. Jego charakter zmienia się w zależności od aktu. W akcie I jest chłopcem cierpiącym ”na chorobę wieku”. Tkwi w wiecznej melancholii, miesza się w nim wiele uczuć, doświadcza nieodwzajemnionej miłości do Laury. Doprowadza go to do nieudanej próby samobójczej. Akt II to opis wędrówki Kordiana. Ma ona symbolizować jego okres dojrzewania, poznawania świata. Przekonuje się o prawach rządzących światem. Ostatecznie doznaje przemiany wewnętrznej i zamienia się w walecznego, romantycznego, znającego swoją wartość mężczyznę, gotowego poświęcić swe życie w imię ojczyzny. W akcie III Kordian jest spiskowcem. Niestety ta rola pokazuje jego wady. Okazuje się niezdolny zabić cara i mdleje z powodu roztrzęsienia psychicznego. Ostatecznie postanawia oddać swe życie ojczyźnie. Nie są znane dalsze losy Kordiana.

Grzegorz

  Stary, mądry i dojrzały człowiek - sługa Kordiana. Grzegorz jednak kocha panicza jak syna, widząc smutek w jego oczach próbuje wzbudzić w nim uczucia patriotyczne opowiadając mu trzy historię. Sługa nie opuszcza głównego bohatera do samego końca. Odwiedza Kordiana w celi więziennej i żegna go. Młodzieniec traktuje Grzegorza jak własnego ojca.

Laura

  Jest bohaterką epizodyczną. Mieszkała razem z Kordianem w jego posiadłości. Była pierwszą miłością głównego bohatera, jednak nieodwzajemnioną. W związku z tym, że była starsza traktowała Kordiana lekceważąco, darząc go jedynie siostrzaną sympatią. Była ślepa na jego uczucia i zadufana w sobie, mimo to bardzo podobały się jej wiersze miłosne, które chłopak do niej pisał. Gdy ostatecznie zrozumiała, że źle postępowała było już za późno.

Wioletta

  Kochanka Kordiana we Włoszech. Pusta dziewczyna, której zależało tylko na majątku młodzieńca. Symbolizuje wszystkie próżne kobiety. Gdy koń Kordiana gubi złote podkowy, Wioletta zostawia go i odchodzi.

Doktor

  Odwiedza Kordiana w szpitalu dla obłąkanych. Przyjął postać doktora, choć w rzeczywistości jest to szatan. Przekonuje młodzieńca o głupocie wyznawanej przez niego idei.

Spiskowcy

  Jest to bohater epizodyczny i zbiorowy. Symbolizują oni uległość młodych ludzi wobec starszych. Pokazują także, jak starsi manipulowali młodszymi i usypiali ich zapał do walki, zasłaniając się chrześcijaństwem.

Książę Konstanty

  Brat cara Mikołaja I. Miał dobre kontakty wśród żołnierzy i oficerów. Uznawany za konsekwentnego, wręcz podłego człowieka. Przepychając się wśród tłumu strącił dziecko z rąk matki, doprowadzając je tym samym do śmierci. Z jego kłótni z bratem można się też dowiedzieć, że dokonał on kiedyś gwałtu na nastolatce. Konstanty okazuje się jednak osobą słowną i honorową, ponieważ gdy Kordian wykonał rzucone przez niego wyzwanie, ten doprowadził do podpisania wniosku ułaskawiającego młodzieńca.