Konrad Wallenrod

Wstęp

  Utwór rozpoczyna poetycki opis rzeki Niemen, rozgraniczającej dwa różne światy: pogańską Litwę oraz tereny podbite przez chrześcijański Zakon Krzyżacki. Rzeka symbolizuje niezgodę i podział, nie tylko terytorialny, ale również kulturowy, wyznaniowy, obyczajowy i polityczny. Ludzie po dwóch stronach rzeki żyją we wzajemnej nienawiści, choć dawniej łączyła ich przyjaźń. Litwini w porównaniu do Krzyżaków wypadają prymitywnie i dziko, zamieszkują lesiste tereny, uzbrojeni są jedynie w łuki i strzały. Krzyżacy natomiast posiadają zbroje i broń palną. Podmiot mówiący zaznacza, że jedynie natura pozostaje bierną częścią sporu. Stosując apostrofę do Niemna, informuje, że przyroda jednak nie utrzyma się w obliczu nadciągającej wojny i zostanie zniszczona. Wspomina również, że jedynie serca kochanków „złączą się znowu w pieśniach Wajdeloty”.

Część I. Obiór

  Podmiot mówiący rozpoczyna pierwszą część utworu od przedstawienia bardzo uroczystego dnia, któremu towarzyszą huki bębnów, bicie dzwonów i triumfalne wystrzały z armat. Tym ważnym wydarzeniem jest wybór Wielkiego Mistrza Zakonu Krzyżackiego. Do stolicy przybywają komturowie, a obrady trwają kilka dni ze względu na niemałe grono kandydatów. Najbardziej odpowiednim pretendentem okazuje się Konrad Wallenrod, cudzoziemiec, który zdobył sławę podczas walk w pogańskiej Turcji. Podmiot mówiący zwraca uwagę na charakterystyczne cechy fizyczne Konrada. Mimo młodego wieku dostrzegalne są u niego siwe włosy, które świadczyć mogą o trudnych doświadczeniach, które przeżył jeszcze jako dziecko. Jego twarz wydaje się pełna bólu i cierpienia, a jednak myśl o ukochanej Litwie wzbudza w nim falę emocji i wzruszenia. Przywiązanie do kraju i ogromna tęsknota za nim powodują, że Konrad nie zawsze potrafi zachować pogodę ducha, a problemy ojczyzny wydają się dotyczyć bezpośrednio jego samego. Bohater odznacza się nie tylko odwagą i męstwem, lecz także „chrześcijańskimi cnotami: ubóstwem, skromnością i pogardą świata”. Swoją młodość spędził w klasztorze i ma tylko jednego przyjaciela, a zarazem powiernika, którym jest stary Halban.
  Prócz wspaniałych cech Konrad ma również przywary. Są nimi przede wszystkim pijaństwo i gwałtowność, w którą wpada po spożyciu alkoholu. W stanie upojenia często śpiewał różne pieśni, smutne i niedające nadziei, a kiedy ktoś go na tym przyłapywał, wybuchał gniewem. Po nadużyciu alkoholu potrafił krzyczeć bezbożne wyrazy i grozić nie tylko wojsku, ale także obcym. Ukoić nerwy Konrada potrafił tylko mnich Halban. Jego chłodny wzrok wyciszał emocje bohatera i przywracał go do stanu równowagi.

Część II. Hymn i Pieśń

  Obradujący komturowie, urzędnicy, mnisi, kapłani i rycerze udają się na nabożeństwo. Tu rozpoczyna się hymn do Ducha Świętego z prośbą o pomoc i natchnienie przy wyborze Wielkiego Mistrza Zakonu. Wszystko to odbywa się późną porą, więc po modłach zgromadzeni udają się na spoczynek, zaś Arcykomtur wraz z Halbanem i innymi ważnymi braćmi rozmawiają o wyborze Mistrza podczas wędrówki wokół jeziora. Spacer trwa na tyle długo, że robi się jasno, a nad ranem mężczyźni słyszą odgłosy dobiegające z wieży.
  W tym miejscu poznajemy historię Pustelnicy. W owej wieży dziesięć lat wcześniej zamknięto nieznajomą dziewczynę na jej własną prośbę. Od tamtej pory żyła w samotności i tylko od czasu do czasu śpiewała pieśni, dzięki czemu było wiadomo, że nadal żyje. We fragmencie pieśni, który usłyszeli Arcykomtur i Halban, zawarła imię Konrada. Jej słowa brzmiały tak: „Tyś Konrad, przebóg! Spełnione wyroki, Ty masz być Mistrzem, abyś ich zabijał”. Halban postanawia wykorzystać sprzyjającą okoliczność i przekonuje pozostałych braci, że musi to być znak od Boga, aby właśnie Konrada wybrać na Mistrza Zakonu Krzyżackiego. Komturowie z ekscytacją przyjmują sugestię Halbana. Tym samym dokonują wyboru nowego Mistrza. Uradowani zakonnicy odchodzą, a pod wieżą zostaje sam mnich i rozpoczyna swoją pieśń miłosną. Jego sześciozwrotkowy utwór opowiada o Litwince, która pokochała cudzoziemca. Wyjechała ona ze swojego kraju za ukochanym mężczyzną, jednak to nie spowodowało, że są razem. Halban porównuje ową kobietę i jej uczucie do rzeki Wiliji, która wpada do Niemna – swojego oblubieńca, żeby razem z nim zginąć w morzu. Litwinka natomiast „utonie w zapomnienia fali, ale smutniejsza, ale sama jedna”, co oznacza, że będzie płakać samotnie w swej pustelniczej wieży.

Część III

  Na Wielkiego Mistrza zostaje wybrany – już oficjalnie – Konrad. Po skończonej modlitwie i ucałowaniu ksiąg otrzymuje atrybuty władzy: miecz i wielki krzyż. Komturowie są przekonani, że Konrad będzie silnym i dobrym przywódcą, który doprowadzi Krzyżaków do zwycięstwa nad pogańską Litwą.
  Od wyboru Konrada na Mistrza mija już rok, a on sam nie podjął żadnych walk, a jedyne, co zrobił, to wprowadził w życie Zakonu rygorystyczne zasady, w tym umiłowanie cnoty pokoju, pokutę i post. Wszelkie wykroczenia Konrad karze bardzo surowo: lochami, wygnaniem lub nawet śmiercią. Rycerze zakonni są oburzeni w związku z zaistniałą sytuacją, zwłaszcza że na Litwie dochodzi do obcych najazdów i kraj jest osłabiony, więc to idealna okazja do rozpoczęcia wojny. Dodatkowo nie mogą patrzeć na to, jak poganie łupią i podpalają okoliczne wsie krzyżackie. Do Zakonu przybywa litewski książę Witold, skłócony z obecnym władcą Polski – szuka wparcia i sprzymierzeńców wśród Krzyżaków. Tymczasem bracia dostrzegają, że Konrad co wieczór udaje się w stronę wieży i rozmawia z Pustelnicą.

Konrad Wallenrod

  Główny bohater utworu, znany też jako Walter Alf (tak nazwali go Krzyżacy). Gdy był jeszcze dzieckiem, jego rodziców zamordowano, a on sam został porwany przez Niemców do Zakonu ze swojej ojczystej Litwy. Dorastał na krzyżackim dworze i był wychowywany przez ówczesnego Wielkiego Mistrza – Winrycha von Kniprode. Walter nienawidził jednak Krzyżaków i pragnął zemsty na wrogu. Patriotyzmu nauczył go stary Halban, który śpiewał mu różne pieśni wyzwalające tęsknotę za ojczyzną i niechęć do Zakonu. Podczas jednej z bitew Walter ucieka z Halbanem (Wajdelotą) na stronę Litwinów. Później jako jeńcy dostają się na dwór księcia Kiejstuta. Tam Walter zakochuje się w jego córce – pięknej Aldonie, którą poślubia. Postanawia jednak opuścić żonę, żeby podstępem walczyć z wrogim Zakonem Krzyżackim.
  Nazwisko Wallenroda przejmuje dopiero, kiedy wyrusza wraz ze sławnym rycerzem – hrabią Konradem Wallenrodem – na wojnę do Palestyny. Prawdziwy Wallenrod ginie, a Walter Alf powraca do Zakonu pod jego nazwiskiem. Kiedy zostaje wybrany nowym Wielkim Mistrzem, postanawia zniszczyć Zakon od wewnątrz. Ponadto podczas wojny z Litwą przegrywa kluczowe bitwy, a nawet sam ucieka z miejsca walki. Zostaje zdemaskowany i oskarżony o zdradę, a w końcu Trybunał wydaje na niego wyrok śmierci. Konrad jednak sam postanawia pozbawić się życia, wypijając truciznę.
  Podmiot liryczny charakteryzuje Konrada jako silnego i odważnego rycerza, z którym inni boją się stawać do walki. Wymienia też inne jego cnoty, jak: ubóstwo, skromność czy nieprzywiązywanie wagi do spraw materialnych. Poza tym jednak Wallenrod ma skłonność do nadużywania alkoholu, po którym staje się nerwowy i często wybucha gniewem. Przede wszystkim kocha jednak ojczyznę i pragnie pokonać wroga, którym są dla niego Krzyżacy. Jest bohaterem tragicznym, gdyż wyrzeka się osobistej miłości i małżeńskiego szczęścia na rzecz sprawy narodowej. Miota się między swoimi tożsamościami: patrioty, rycerza i kochanka. Musi podejmować decyzje, które często przysparzają mu problemów natury moralnej.

Aldona

  J Córka litewskiego księcia Kiejstuta. W chwili poznania Waltera jest młoda i piękna jak bóstwo. Ma bursztynowe włosy. Zakochuje się w Walterze, a za sprawą jego opowieści nawraca się na chrześcijaństwo. Zdesperowana po wyjeździe ukochanego udaje się do klasztoru, jednak bardzo szybko uświadamia sobie, że przez ziemską miłość do męża nie jest w stanie całkowicie oddać się na służbę Bogu. Wybiera więc pustelnicze życie w wieży położonej niedaleko zamku w Marienburgu.
  Jest postacią wrażliwą, sentymentalną i oddaną, o czym świadczy jej bezwarunkowa miłość do Konrada. Cierpi z powody utraty dawnego szczęścia i tęskni za ukochanym. Do końca jednak pozostaje konsekwentna w swoich postanowieniach i postępuje zgodnie z własnym sumieniem. Odmawia Konradowi powrotu na Litwę ze względu na wierność przysiędze złożonej Bogu i obawę przed tym, że i ona, i jej mąż nie są już tymi samymi osobami, co kiedyś, więc woli zachować ich piękne wspomnienia. Obiecuje, że połączą się znów po śmierci.

Halban

  Litewski pieśniarz (to on jest Wajdelotą), przybiera zakonne szaty i przebywa na zamku w Marienburgu jako mnich. Jest obecny w życiu Konrada od jego najmłodszych lat, tłumaczy i wyjaśnia mu kwestie patriotyczne na dworze w Zakonie Krzyżackim. To pod wpływem jego pieśni Walter zapragnął walczyć z wrogiem w imię ojczyzny. Podczas bitwy Halban ucieka razem z Konradem na stronę litewską i wspólnie z nim trafia do niewoli, a później na dwór księcia Kiejstuta. Ostatecznie również razem przebywają na zamku w Marienburgu.
  Halban to bohater bardzo rozważny i inteligentny. Wiele razy ucieka się do podstępu. Wierzy w zbawczą, wyzwalającą i zagrzewającą do walki moc pieśni narodowej. Jest symbolem ludowej poezji. To jedyny przyjaciel i powiernik tajemnicy Konrada. Tylko on również potrafi go uspokoić. Na końcu utworu Halban nie popełnia samobójstwa, gdyż pragnie rozsławić czyny Wallenroda w pieśniach.

Krzyżacy

  Bohater zbiorowy. Bezwzględni chrześcijanie, którzy do nawrócenia ludu pogańskiej Litwy uciekają się do najbardziej radykalnych metod. Bezlitośnie tępią niewiernych, krzywdząc ich, porywając i mordując. Okradają i palą litewskie wioski.

Litwini

  Bohater zbiorowy. Są przedstawieni jako dziki, niecywilizowany i pogański lud.

Książe Witold

  Litewski książę. Początkowo uznany za zdrajcę narodowego, gdyż zawarł sojusz z Zakonem. Po uczcie decyduje się jednak na powrót do ojczyzny i walkę z Krzyżakami.

Książe Kiejstut

  Ojciec Aldony, później teść Konrada.

Winrych von Kniprode

  MWielki Mistrz Zakonu Krzyżackiego, który wychowywał Waltera. Obdarzył go uczuciem niczym ojciec syna, jednak sam Konrad nie tylko nie odwzajemniał jego miłości, co wręcz pałał niechęcią do Winrycha, ponieważ ten był Krzyżakiem.