Chłopi

TOM I. JESIEŃ

Krótkie

  Pewnego ciepłego jesiennego popołudnia spacerujący ksiądz spotkał starą Agatę. Kobieta ruszyła właśnie w długą wędrówkę w poszukiwaniu schronienia na zimę. Wcześniej przebywała u Kłębów – swoich krewnych. Kobieta twierdziła, że ci jej nie wygnali, lecz ona sama uznała, że czas odejść, by nie być dla nikogo ciężarem. Wiadomo jednak, że prawda była inna. Krewni trzymali Agatę w czasie letnim, gdy potrzebowali jej pomocy, a na zimę pozbywali się kobiety, aby nie nadszarpnąć domowych finansów. Na pożegnanie kapłan ofiarował Agacie złotówkę i jej pobłogosławił. Tego dnia ksiądz spotkał jeszcze wiele osób, a każda z nich się zatrzymywała, by zamienić z nim choć kilka słów.
  W drodze powrotnej duchowny minął grupę pracowników Macieja Boryny, którzy zbierali ziemniaki. Po jego odejściu pracujące w polu kobiety zaczęły plotkować. Poruszyły między innymi temat okrytej złą sławą Jagny, która uganiała się za chłopakami. Ich rozmowy szybko uciszyła pilnująca porządku Hanka – synowa Boryny i żona Antka. Nagle Józka przybiegła do niej z wiadomością o agonalnym stanie jednej z krów i prosiła, by ta jak najszybciej wracała do domu. Pozostawione same sobie kobiety kontynuowały rozmowy o innych mieszkańcach wsi.
  Zwierzęcia nie udało się uratować. Graniastej, bo tak się nazywała krowa, nie był w stanie pomóc nawet Jambroży, którego wezwała Hanka. Boryna, tak jak się spodziewano, wpadł w gniew. Wiedząc, że jedyny pożytek, jaki może mieć z graniastej, to mięso, poderżnął jej gardło kosą. Po powrocie do chaty i zjedzeniu posiłku zlecił oporządzenie truchła Antkowi. Wieczorem zaś udał się do wójta w celu zasięgnięcia informacji na temat skierowanych przeciwko niemu oskarżeń. Ten poinformował Borynę, że następnego dnia musi się stawić na rozprawie w Tymowie. Jewka, dziewczyna, którą kiedyś przyjął na służbę, złożyła przeciwko niemu pozew. W czasie wizyty wójt zasugerował Borynie, że ten powinien się ponownie ożenić. Według niego najlepszą kandydatką byłaby dla Macieja młoda Jagna Dominikowa. Pomysł ten spodobał się Borynie, chociaż nie pokazywał tego po sobie.
  Maciej przed wizytą w Tymowie wymierzył Witkowi cielesną karę za niedopilnowanie krowy. W rzeczywistości winien był gajowy, który przepędził zwierzę i chłopaka z pastwiska. W sądzie przed procesem Boryny rozpatrywano sprawę Dominikowej, matki Jagny. Kobieta oskarżyła Bartka Kozła o kradzież świni. Nadszedł czas sprawy Boryny. Jewka zarzuciła mu znęcanie się, niewypłacanie pensji, a nawet gwałt, którego owocem miało być obecne z nią na rozprawie dziecko. Zeznająca swoją aparycją i zachowaniem wzbudziła u gapiów śmiech i kpiny, co stanowiło mocną przesłankę do uniewinnienia Boryny. Ten po rozprawie spotkał się z Dominikową i Szymkiem w karczmie. Gdy Maciej odwiózł ich do domu, trafił na Jagnę, która obrabiała len z innymi kobietami. Dziewczyna bardzo się spodobała Maciejowi.
  Na niedzielnej mszy mieszkańcy zajmowali miejsca w kościele wedle statusu społecznego. Tego dnia, wyjątkowo, w pierwszych rzędach usiadł jednak parobek Kuba. Ośmieliły go pochwały księdza, któremu chwilę wcześniej przyniósł upolowane przez siebie kuropatwy. Duchowny dał mu za to złotówkę. Zarobiony pieniążek parobek wrzucił na tacę, po czym długo wybierał resztę. Po procesji wzrok Macieja zatrzymał się na wystrojonej Jagnie. Kobieta, rozglądając się, dostrzegła Antka, po czym szybko się zarumieniła.
  Podczas niedzielnego obiadu doszło do sprzeczki między Boryną a jego synem. Antkowi nie podobał się sposób, w jaki ojciec go traktuje. Uważał, że nigdy nie otrzymał od niego żadnej pochwały. Po obiedzie Antek z żoną poszli na pole. Podczas spaceru rozmawiali o biedzie oraz o tym, że Boryna nie chce przepisać ziemi na syna i pójść na wycug. Hanka zarzuciła Antkowi, że nie interesuje się nią ani dziećmi. Małżonkowie również się pokłócili. Wieczór bohaterowie spędzili w karczmie. Podczas libacji Kuba zadłużył się u Żyda Jankiela na jednego rubla, więc ten w ramach spłaty kazał mu (nielegalnie) ustrzelić dla niego zwierzynę. Nawet zaoferował mu strzelbę. Parobek nie miał wyboru i musiał dotrzymać obietnicy.

Maciej Boryna

  Pięćdziesięcioośmioletni mężczyzna, najbogatszy gospodarz w Lipcach, wdowiec, który pochował już dwie żony. Boryna, mimo swojego wieku, jest jeszcze krzepki. Nie chce przepisać majątku dzieciom i udać się na wycug. Zamarzyło mu się małżeństwo z Jagną i dąży do niego mimo sprzeciwu dzieci. Boryna daje się poznać jako człowiek o silnym charakterze, uparty i pewny siebie. Wciąż nie dał pieniędzy na posag dla swojej córki Magdy, a jego syn, Antek, wraz z żoną ciężko pracują u niego na gospodarstwie. Mimo to Maciej nie czuje się z tym źle i jeszcze przed ślubem zapisuje sześć morgów najlepszej ziemi Jagnie. Boryna jest w nią wpatrzony jak w obrazek. Nie bierze pod uwagę plotek o haniebnym prowadzeniu się jego przyszłej żony. Jest oczarowany jej wyglądem i ideą stworzenia z nią wielkiego gospodarstwa. Boryna jest znany, nie tylko domownikom, ale i mieszkańcom wsi, ze swojej porywczości i skłonności do bijatyk. Do rękoczynów dochodzi nawet między nim a jego synem Antkiem. Po całym zajściu, bez żadnych skrupułów, wyrzuca syna z rodziną z domu. Boryna ma czworo dzieci: wspomnianych wcześniej Magdę i Antka, a także Grzelę przebywającego w wojsku i Józię, którą ze względu na młody jeszcze wiek traktuje dość polubownie.

Antek

  Syn Boryny, mężczyzna w sile wieku. Podobnie jak ojciec jest uparty, wytrwały i pracowity. Często sprzecza się z Maciejem o to, że ten nie zapisał mu ziemi. Antek z żoną ciężko pracują na jego gospodarstwie. Mężczyzna jest zafascynowany Jagną i się za nią ugania. Nie przeszkadza mu fakt, że ma dzieci i żonę. Hanka już dawno mu obrzydła. Dodatkowo nie szanuje swojej żony za to, że bardzo mało wniosła w posagu. Antek wdaje się w bijatykę z własnym ojcem. Po wygnaniu przez Borynę z domu pokornie i dumnie oddaje się jego woli. Wraz z rodziną przeprowadzają się na ojcowiznę żony.

Jagna Paczesiówna

  Młoda, piękna, rozpieszczona dziewczyna. Jej matka, Dominikowa, nie daje się jej napracować, traktuje ją w sposób uprzywilejowany. Jagna jest romantyczką i marzycielką. Wygląd stanowi dla niej istotną sprawę. Dziewczyna się stroi i chętnie przyjmuje komplementy. Mieszkańcy Lipiec niezbyt za nią przepadają, ponieważ znana jest z tego, że ugania się za chłopakami. Dziewczyna wydaje się jednak naiwna, nie jest w stanie się oprzeć czułościom, którymi obsypują ją mężczyźni. Ogląda się również za Antkiem, mimo że ten jest żonaty. Jagnie jest obojętne to, za kogo wyjdzie za mąż. Godzi się więc na ślub z Boryną, jednak pieniądze nie mają dla niej większego znaczenia. O to bardziej dba jej matka. W dniu wesela Jagna chodzi senna i jest zamyślona.

Hanka

  Skromna, posłuszna i niepewna siebie kobieta. Jest żoną Antka. Mąż jej nie docenia. Zaniedbuje ją i ich dzieci. Tak samo postępuje też Maciej Boryna, który często wypomina jej, że wniosła mało w posagu. Hanka jest jednak kobietą honorową i moralną. Pewności siebie zaczyna nabierać w czasie rozmowy z Boryną o majątku. Wtedy mówi mu wprost, co myśli o nim i o jego wybrance, Jagnie. Mimo że mąż ją zdradza, pozostaje wierną i oddaną żoną i matką. Hankę cechuje pracowitość i przyziemność. Jest również wrażliwa i często płacze.

Kuba

  Parobek Borynów, powstaniec styczniowy, pracowity, łatwowierny, poczciwy, budzi sympatię czytelnika. Przez mieszkańców Lipiec jest jednak często niemiło określany jako kuternoga i przybłęda. Tak naprawdę ojciec Kuby był gospodarzem dorabiającym sobie u dziedziców. Po jego śmierci gospodarstwo zajęło wujostwo, a młody chłopak przejął po nim obowiązki. Kuba dzielnie walczył w powstaniu styczniowym. To właśnie tam doznał urazu nogi, przez co do końca życia kulał. Uratował nawet życie Jacka, brata dziedzica. Ten miał mu się za to odwdzięczyć, jednak dwór spalono, a jego mieszkańców pozabijano (wraz z matką Kuby). Od tego momentu chłopak musiał się najmować jako parobek. Kuba znany jest ze swojej pobożności, co niedzielę chodzi do kościoła i uczy pacierza młodszego parobka, Witka. Jego życie kończy się tragicznie. W obawie przed wizytą w szpitalu sam odcina sobie zranioną nogę. Umiera samotnie, gdy weselnicy bawią się w najlepsze. Nie opuszcza go jedynie pies Łapa.

Dominikowa Paczesiówna

  Wdowa, matka Jagny, Szymka i Jędrzycha. Znana jest jako kobieta pewna siebie, cwana, umiejąca zapewnić byt swojej rodzinie. Faworyzuje i rozpieszcza Jagnę. To właśnie Dominikowa zajmuje się sprawami majątkowymi córki. Nakłania Borynę do przepisania przyszłej żonie sześciu morgów. We wsi jest znana jako osoba umiejąca leczyć. Mówi się jednak również o tym, że potrafi rzucić na kogoś urok.

Stara Agata

  Kobieta, która w porze zimowej opuszcza krewnych, Kłębów, i udaje się żebrać. Wraca jednak do nich co roku, gdy zaczyna się robić ciepło. Wtedy jest mile widziana w ich domu, gdyż przydaje się do pracy. Agata jest niezwykle skromna i pokorna. Nie chce walczyć ze swoim losem. Dodatkowo jest bardzo pobożna.

Jagustynka

  Starsza kobieta, podobnie jak Agata została wygnana przez krewnych z domu. Sumiennie pracuje u Borynów. Jest plotkarką i intrygantką. Złośliwością odpowiada na wszelkie trudności i niesnaski.

Witek

  Młodszy parobek Borynów, sierota. Kuba się nim zajmuje, uczy go ogłady i uczciwości. Mimo to chłopiec w czasie wesela się bawi, zamiast czuwać przy swoim przyjacielu w ostatnich chwilach jego życia. Witek chodzi boso, ale jego marzeniem jest to, żeby kupić sobie kiedyś buty.

Roch

  Wędrowny żebrak, który prawdopodobnie pochodzi z wyższego stanu niż chłopski. Podobno był przy grobie Jezusa. Jest wykształcony, uczy dzieci czytania i pisania. Wszyscy bardzo chętnie wysłuchują jego opowieści. Jedna z nich mówi o Burku, psie Jezusa.

Magda

  Żona kowala, córka Boryny. Nie dostała od ojca należnego jej posagu. O te sprawy dba jej mąż i za jego radą Magda udaje się porozmawiać z Boryną.

Kowal Michał

  Zięć Boryny, mąż Magdy. Za wszelką cenę chce zdobyć pieniądze oraz ziemię Macieja. Jest chytry i przebiegły. Udaje przyjaciela Boryny i w przeciwieństwie do Antka bawi się na jego weselu.

Józia

  Najmłodsza pociecha Boryny. Jest uczynną, pracowitą i skromną dziewczyną o dobrym sercu. Mimo posłuszeństwa ojcu nie zapomina o Antkach i ukradkiem zanosi im przysmaki weselne. Boryna, ze względu na wiek Józi, traktuje ją dość polubownie.

Grzela

  Syn Boryny przebywający w wojsku. Ojciec o niego dba i co chwila mu coś podsyła.

Ksiądz

  Człowiek pobożny i dobry. W Lipcach jest przez wszystkich szanowany. Uważa, że każdy konflikt można rozwiązać drogą pokojową.

Wójt

  Urzędnik, który ma wysoką pozycję we wsi. Stara się utrzymywać dobre kontakty z najmożniejszymi mieszkańcami Lipiec, szukając w tym korzyści dla siebie. To właśnie on namawia Borynę, by ponownie się ożenił. Wraz z Jambrożym udają się z wódką do Dominikowej.

Młynarz

  Jeden z najbogatszych mieszkańców wsi. Przyjaźni się z Boryną i nastawia go przeciwko dzieciom.

Jambroży

  Kościelny, człowiek stary i bez nogi. We wsi uważano, że zna się on na wielu dziedzinach, między innymi na leczeniu. To właśnie jego woła Józka do chorej krowy. Posłano go również do schorowanego Kuby. Jambroży jest jednak egoistą i trudno mu odejść od weselnego stołu. Dopiero po długim czasie udaje się do parobka. Mówi mu, że jedynym rozwiązaniem jest amputacja nogi. Jambrożego nie interesuje los innych ludzi.

Jankiel

  Żyd, który prowadzi karczmę. Znany jest ze swojej przebiegłości. Udaje mu się upić Kubę. W konsekwencji zadłużony u niego parobek musi się zgodzić na wejście z nim w interes i nielegalnie polować dla niego na zwierzynę.

Szymek i Jędrzych Paczesiowie

  Synowie Dominikowej, bracia Jagny. Matka kurczowo trzyma ich przy sobie. Nie chce, by wzięli za żonę byle kogo. Ciężko pracują, obrabiając ziemię matki. W czasie wesela Szymek ogląda się za Nastką Gołębianką.

Stary Bylica

  Ojciec Hanki i Weronki. Jest na wycugu u tej drugiej, ale ona nie zapewnia mu odpowiednich warunków do życia. Bylicy doskwiera głód, brakuje mu nawet opału. Mimo to nie chce się żalić na swoją córkę, tłumacząc, że ta sama ma trudną sytuację finansową i wiele dzieci do wykarmienia.

Weronka

  Siostra Hanki, córka starego Bylicy. Daje się poznać jako kobieta pewna siebie, chytra, bez skrupułów. Żałuje ojcu jedzenia i opału.

Dziedzic

  Szlachcic i właściciel dużego majątku. Sprzedaje las na porębę, w wyniku czego wzbudza złość chłopów.

Gajowy

  Sługa dziedzica, który przegania z polany krowę Boryny. Jest również odpowiedzialny za postrzelenie nogi Kuby.

Organista

  Postać drugoplanowa, utrzymuje dobre stosunki z Boryną. Jest bardzo dumny ze swojego syna Jaśka, który zamierza wstąpić do seminarium.

Jasiek

  Syn organisty, który zamierza wstąpić do seminarium.