Sonety krymskie

Wstęp

  Sonetem nazywamy kunsztowny utwór liryczny o charakterystycznej budowie. Na gruncie polskiej literatury funkcjonują trzy typy sonetów: włoski, angielski i francuski. Składają się z czternastu wersów. Włoski jest najbardziej klasyczny, a jego typowy układ wersyfikacyjny wygląda następująco: 4, 4, 3, 3, czyli dwie zwrotki czterowersowe (tetrastychy) i dwie trzywersowe (tercyny). W tetrastychach występują rymy okalające (abba abba), natomiast w tercynach rymy ułożone są tak, aby nie wyodrębniała się para wersów (np. cdc dcd).
  Budowa sonetu angielskiego to: 4, 4, 4, 2, czyli trzy zwrotki czterowersowe i dystych (dwa wersy kończące). Tutaj rymy rozkładają się następująco: krzyżowe (abab cdcd efef) i sąsiadujące (gg). Sonet francuski ma taki sam podział wersyfikacyjny jak włoski, więc graficznie niczym się od niego nie różni. Zmiana pojawia się na poziomie rymów. Ich układ jest okalający w dwóch pierwszych zwrotkach (abba abba), czasem krzyżowy (abab abab), w tercynach zaś rymy wyodrębniają pary wersów (cd dede lub cdcd ee).
  Pierwsze osiem wersów, czyli dwie pierwsze zwrotki, najczęściej pełni funkcję opisową, narracyjną. Kolejne części przedstawiają przemyślenia podmiotu lirycznego, więc są nazywane refleksyjno-uogólniającymi. Ostatnia strofa to zwykle kulminacja całego przebiegu znaczeniowego, która ukazuje pewien nadrzędny sens utworu.
  Sonet kształtował się we Włoszech, dokładniej na Sycylii w wieku XIII, a w renesansie przeżył swój rozkwit. Później, w wieku XVIII, gatunek ten prawie całkowicie zanikł, natomiast epoka romantyzmu dokonała jego rehabilitacji. Sonety najbardziej spopularyzował Mickiewicz, a poza nim pisali je Słowacki i Goszczyński (w poprzednich epokach natomiast: Jan Kochanowski, Mikołaj Rej, a po nich Sebastian Grabowiecki i Andrzej Morsztyn). Dla romantyków sonety są przestrzenią poetyckiego kunsztu, a przede wszystkim poszukiwania sensu i nieskończoności, snucia filozoficznych refleksji i metafizycznego doświadczenia. Pragną odkryć tajemnice wszechświata.
  „Sonety krymskie” są napisane według wzoru włoskiego. Zostały wydane w 1826 roku w zbiorze „Sonety” razem z „Sonetami odeskimi”. Adam Mickiewicz odbywał podróż z Odessy na Krym latem i jesienią 1825 roku. Zachwycił się wtedy pięknem orientalnej przyrody, a swoje przeżycia zamknął w cyklu osiemnastu sonetów. Jest to swoisty duchowy pamiętnik z podróży. Utwory nie są jednak ułożone chronologicznie względem miejsc odwiedzanych przez Mickiewicza.
  W „Sonetach krymskich” występują dwa podmioty liryczne: Mirza (czyli duchowy mistrz, filozof, muzułmański przewodnik, człowiek Wschodu) oraz Pielgrzym (podróżnik, człowiek Zachodu, zafascynowany krajobrazem i kulturą Wschodu), które albo prowadzą ze sobą dialog, albo snują monologi. Na lekcjach języka polskiego w szkole zazwyczaj są omawiane wybrane utwory (najczęściej to: „Stepy akermańskie”, „Cisza morska”, „Żegluga”, „Burza”, „Bakczysaraj”, „Pielgrzym”, „Czatyrdah”). Sonet pierwszy – „Stepy akermańskie” – otwiera co prawda cały cykl „Sonetów krymskich”, ale został napisany wcześniej, pod wpływem zachwytu Mickiewicza nad podróżą do Akermanu.

„Stepy akermańskie”

  To z tego utworu pochodzi słynny cytat, podawany jako przykład oksymoronu, czyli wewnętrznej sprzeczności, paradoksu: Wpłynąłem na suchego przestwór oceanu. Podmiot liryczny pozostaje w zachwycie po ujrzeniu stepu nad Dniestrem, lecz jednocześnie towarzyszy mu tęsknota za ojczyzną.
  Opowiada o licznej falującej roślinności, którą porównuje do oceanu. Jego podróż rzeczywiście bardziej przypomina rejs statkiem po wodzie niż wycieczkę wozem po lądzie. Porównanie stepów do oceanu służy także ukazaniu ich bezkresu. Może to potęgować poczucie pustki i samotności podmiotu lirycznego wobec tak nieprzebranej krainy. Mimo piękna orientalnej przyrody w pewnym momencie podróżnik czuje się nią przytłoczony i wspomina ojczyznę, do której jest bardzo daleko. Po zmroku poeta-wędrowiec szuka na niebie gwiazd, aby były mu przewodnikami. Nagle dostrzega światło, które okazuje się odbiciem Dniestru oraz blaskiem rzucanym przez lampę Akermanu, czyli tamtejszą latarnię morską. Światło staje się tu symbolem nadziei. W zaległej ciszy słyszy lecące żurawie, a nawet kołyszącego się na trawie motyla. Dzięki wyostrzonemu zmysłowi słuchu niemal dostrzega te obrazy. W części refleksyjnej podmiot zauważa, że w takiej ciszy mógłby nawet usłyszeć głos z Litwy.
  Wydźwięk utworu jest bardzo emocjonalny, ale też patriotyczny. Okazuje się, że mamy do czynienia z emigrantem, który jest na wygnaniu. Na końcu daje on wyraz swojej tęsknocie i z rozczarowaniem stwierdza: Jedźmy, nikt nie woła! Może więc dalej zwiedzać obczyznę, już nie spokojnie, lecz z bólem wspominając ukochaną Litwę.