Noc listopadowa

Scena I

  Jest wieczór 29 listopada 1830 roku. Już za kilka godzin ma wybuchnąć powstanie listopadowe. Do Szkoły Podchorążych Piechoty w Warszawie przybywa Pallas, czyli Atena – grecka bogini mądrości i sprawiedliwej wojny. Na jej wezwanie przybywają boginie zwycięstwa: Nike spod Cheronei i Nike Napoleonidów. W Warszawie przebywa Ares, czyli okrutny bóg wojny. Atena oznajmia, że wypełnia wolę Zeusa i przynosi wieści o rychłej walce Polaków z carem. Przychodzą do niej Kery, które są boginiami zemsty i gwałtownej śmierci. Podczas tego zgromadzenia Pallas oznajmia, że wróg, czyli wielki książę Konstanty, ma zostać podstępnie pojmany. Niektóre boginie są temu przeciwne, a sama Nike spod Cheronei przewiduje przegraną Polaków.
  Piotr Wysocki sygnalizuje swoim podchorążym, że powstanie czas zacząć. Wierzy w zwycięstwo Polaków, gdyż uważa, że nastał dla nich czas zemsty i Bóg będzie po ich stronie. W powstaniu uczestniczy stu sześćdziesięciu chłopców ze szkoły. Do ich zadań ma należeć: rozbrojenie trzech pułków ułanów, zajęcie mostu, zmylenie straży oraz przedostanie się do Arsenału przez Belweder. Arsenał ma zdobyć Józef Zaliwski.
  Wielki książę Konstanty, jego żona, Joanna Grudzińska, i zausznicy przebywają w Belwederze. Car powierzył Konstantemu zwierzchnictwo w sprawie Polski. Od rana w mieście trwają zamieszki, lecz wielki książę postanawia je zignorować. Tymczasem grupa szesnastu studentów i literatów, która zebrała się pod pomnikiem Jana III Sobieskiego w parku Łazienkowskim, przygotowuje się do pojmania Konstantego.

Scena II

  Przenosimy się do salonu w Belwederze. Joanna zauważa łunę pożaru nad miastem. Przybywa Grek, generał Kuruta, który oznajmia, że w stolicy trwają zamieszki. Inny wojskowy, generał Gendre, doradza księciu, aby opuścił Warszawę. Ten jednak się nie zgadza. Zdaje sobie sprawę, że są świadkami wybuchu powstania.
  Konstanty rozmawia z Joanną i wyznaje jej, że nad ranem jego brat, car Mikołaj I, przekazał mu zwierzchnictwo w sprawach Polski. Czuje się potężniejszy niż sam car i chce to wykorzystać. Żona Konstantego nie popiera tego pomysłu. Niepokoi się, bo widzi cienie przy pomniku Sobieskiego. Książę to jednak ignoruje, więc między małżonkami dochodzi do kłótni, w wyniku której Joanna mdleje.
  Nagle przychodzi Makrot, tajny agent cara. Przekazuje informacje o spisku Polaków, ale Konstanty nie daje wiary jego słowom. Generał Kuruta zaczyna myśleć, że książę chce dokonać zamachu stanu. Nagle dowiadują się, że płonie szopa na Solcu. Wówczas Konstanty nakazuje swoim poddanym położyć się spać.

Scena III

  Powstańcy nadal czekają w parku Łazienkowskim na Wysockiego. Dowódca ma ich zabrać do Belwederu. Nagle zjawiają się dwie kobiece postacie. Są to Demeter i Kora. Obserwujemy, jak bogini musi przekazać córkę Hadesowi. Mimo zapewnień Kory, że kocha męża, Demeter opłakuje jej los. Pojawia się bóg małżeństwa, Hymen, który udaje się razem z Korą do podziemia. Bogini urodzaju znika.
  Przybywa Piotr Wysocki i wysyła dwóch podchorążych do Belwederu. Mają oni schwytać i uprowadzić księcia Konstantego. W tym czasie Demeter zwraca się do Hekate, bogini czarów, z prośbą o zwrócenie jej Kory. Hekate wzywa Erynie (boginie zemsty), żeby zadośćuczyniły za cierpienia biednej matki.

Scena IV

  Wracamy do salonu w Belwederze. Nagle rozlega się hałas. Słysząc to, generał Gendre, razem z wiceprezydentem Warszawy, Lubowidzkim, biegnie obudzić wielkiego księcia. Powstańcy jednak są już w środku. Zabijają generała Gendre i Lubowidzkiego, nie wiedząc, że ci zdołali przedtem wezwać pomoc. Żona Konstantego, Joanna, wskazuje powstańcom drogę ucieczki. Zbudzony książę myśli, że to posąg króla próbował go zabić. Po czym zarzuca Joannie zdradę. Wielki książę rozkazuje doszczętnie zniszczyć Warszawę. Generał Kuruta przekazuje wiadomość, że Stanisław Potocki nie utożsamia się ze zrywem i zapewnia o swojej wierności względem księcia.

Postacie historyczne:

Mikołaj I

  Car Rosji, nie występuje w utworze bezpośrednio. Przekazuje swojemu bratu, Konstantemu, zwierzchnictwo w sprawach Polski.

Wielki książę Konstanty (Pawłowicz)

  Brat cara Rosji, od którego otrzymał zwierzchnictwo w sprawach Polski.

Joanna Grudzińska

  Żona wielkiego księcia. Wskazała powstańcom drogę ucieczki z Belwederu.

Makrot (Henryk Mackrott)

  Agent na usługach cara. Książę Konstanty nie chciał wierzyć jego słowom. To Makrot zmylił powstańców, którzy zabili Nowickiego zamiast Lewickiego.

Aleksiej Gendre

  Generał, major Armii Imperium Rosyjskiego. Zginął podczas ataku na Belweder.

Młody Gendre

  Syn Aleksieja. Zginął podczas walk ulicznych.

Dimitri Kuruta

  Generał, który zastępował wielkiego księcia na stanowisku dowódcy Wojska Polskiego. Miał greckie korzenie.

Michaił Lewicki

  Rosyjski generał piechoty. Powstańcy chcieli go zabić, ale omyłkowo pozbawili życia generała Nowickiego.

Mateusz Lubowidzki

  Wiceprezydent Warszawy. Znienawidzony przez jej mieszkańców jako szef policji. Zginął podczas ataku na Belweder.

Stanisław Potocki

  Uczestnik powstania kościuszkowskiego. Nie dołączył do powstania listopadowego, pozostał wierny księciu. Zginął postrzelony podczas walk ulicznych. Po śmierci wyraził żal za swoje złe uczynki.

Wincenty Krasiński

  Generał i namiestnik Królestwa Polskiego.

Piotr Wysocki

  Podporucznik w warszawskiej Szkole Podchorążych Piechoty; inicjator powstania listopadowego. Przedstawiony jako dobry wódz i gorliwy patriota. Wierzył w zwycięstwo Polaków. Brał udział w tajnym sprzysiężeniu, które ostatecznie doprowadziło do wybuchu powstania.

Józef Chłopicki

  Generał dywizji wojsk Królestwa Polskiego. Zrezygnował ze stanowiska wskutek konfliktu z wielkim księciem. Chciano go uczynić przywódcą powstania listopadowego, jednak się nie zgodził. Przyjął tę funkcję dopiero po wybuchu powstania.

Józef Zaliwski

  Polski działacz niepodległościowy, dowodził atakiem na Arsenał.

Józef Nowicki

  Generał brygady wojsk Królestwa Polskiego. Omyłkowo zabity przez spiskowców, którzy myśleli, że jest rosyjskim gubernatorem.

Jan Zajączkowski

  Oficer, podporucznik 4 Pułku Piechoty Liniowej.

Florian Dąbrowski

  Porucznik, uczestniczył w wydarzeniach nocy listopadowej. To jego słuchała publiczność w Teatrze Rozmaitości zamiast Józefa Chłopickiego.

Ksawery Bronikowski

  Prawnik, publicysta, konspirator. Po wybuchu powstania zebrał rzemieślników i ruszył z nimi na Arsenał.

Joachim Lelewel

  Historyk i pedagog; zwolennik działalności spiskowej. Po wybuchu powstania został powołany do rządu, jednak nie podjął żadnych działań, gdyż w tym czasie umierał jego ojciec.

Prot Lelewel

  Brat Joachima Lelewela.

Walerian Łukasiński

  Major, działacz niepodległościowy. Wierzył, że Polacy zwyciężą i odzyskają niepodległość. Więziony od 1822 roku, a w Belwederze zamknięty od 1824 roku, przez co stracił wzrok.

Ludwik Nabielak

  Pisarz i dziennikarz. Przywódca oddziału, który zaatakował Belweder.

Seweryn Goszczyński

  Działacz polityczny, poeta. Członek ataku na Belweder.

Leon Czechowski

  Porucznik, uczestniczył w wydarzeniach nocy listopadowej.

Franciszek Żymirski

  Generał, który nie zgodził się, by jego żołnierze dołączyli do powstania. Nie przyłączył się również do tłumienia zrywu niepodległościowego.

Książę Adam Czartoryski

  Polski książę; wielki podkomorzy dworu królewskiego Mikołaja I Romanowa w 1830 roku.

Postacie mitologiczne:

Zeus

  Największy z bogów, władca piorunów. To on wydawał rozkazy pozostałym bogom, którzy pełnili jego wolę.

Pallas (Atena)

  Bogini mądrości i sprawiedliwej wojny. To ona zachęcała Polaków do podjęcia walki.

Ares

  Bóg okrutnej i krwawej wojny. Dążył do rozlewu krwi.

Nike (Trojańska, spod Termopil, spod Salaminy, spod Maratonu, spod Cheronei, Napoleonidów)

  Grecka bogini zwycięstwa, która w utworze występuje pod wieloma postaciami. Symbolizuje jednocześnie triumf i klęskę.

Kery

  Boginie nagłej śmierci. Czasem utożsamiane z Eryniami.

Eumenidy (Erynie)

  Boginie zemsty i wyrzutów sumienia.

Demeter

  Bogini pól, urodzaju i pór roku.

Kora

  Córka Demeter, żona Hadesa. Pół roku przebywała z nim pod ziemią, a na kolejne pół wracała do matki.

Hades

  Bóg świata zmarłych, władca podziemia.

Hermes

  Boski posłaniec, to on zabierał dusze zmarłych do Hadesu.

Hymen

  Bóg małżeństwa.

Hekate

  Bogini czarów.

Eros

  Bóg miłości.

Postacie fantastyczne:

Faust

  Główny bohater dzieła J.W. von Goethego o tożsamym tytule. To naukowiec, który zawarł pakt z Diabłem. W zamian za swoją duszę oczekiwał, żeby Diabeł mu służył, spełniając jego życzenia.

Małgorzata

  Bohaterka dzieła J.W. von Goethego, ukochana Fausta. Miała czterdzieści lat, była piękna, pobożna i żyła samotnie.

Mefistofeles

  Diabeł, który w utworze Goethego przyjmował różne postacie: najpierw był czarnym psem, a dzięki zaklęciom Fausta przybrał ludzką postać. Był przebiegły i podstępem ingerował w decyzje Fausta, aby przynosiły zło i cierpienie.