Zemsta

Akt I

Scena 1

  Cześnik Maciej Raptusiewicz siedzi przy stole w pokoju swojego zamku. Na nosie ma okulary i przegląda dokumenty. Rozmyśla o swoich planach małżeńskich. Ma na oku dwie kandydatki, krewniaczki. Jedną z nich jest wdowa po trzech mężach – Podstolina Hanna Czepiersińska, a drugą – młodziutka Klara. W pomieszczeniu jest obecny również sługa Macieja, Dyndalski. W międzyczasie odbiera on posiłek dla swojego pana i podaje mu go do stołu. Niecierpliwy Cześnik pośpiesza swojego sługę. Dyndalski, słysząc o małżeńskich planach Macieja, przypomina, że ten nie jest już młody i dokuczają mu liczne choroby. Cześnik impulsywnie reaguje na te zarzuty. Jednym z powodów, dla których Podstolina byłaby dla niego lepszą kandydatką na żonę, jest fakt, że ma już swoje lata i jest doświadczona. W związku z tym nie trzeba byłoby o nią zabiegać jak o młodą kobietę.

Scena 2

  Pojawia się Papkin, który żywo opowiada historię pojedynku, jaki przydarzył mu się w drodze na zamek. Jako dowód pokazuje pistolet z wystrzelonym nabojem. Cześnik i Dyndalski słuchają go podejrzliwie, gdyż znany jest ze swoich zdolności retorycznych i skłonności do chwalenia. Raptusiewicz sądzi, że jego spóżnienie wynika z faktu, że przegrał w karty pieniądze na powrót i musiał wracać pieszo. Następnie opowiada o tym, że to ojciec Klary kupił kiedyś zamek. Jego druga połowa należy do Rejenta Milczka. Raptusiewiczowi się to nie podoba, ale sam obawia się udać do sąsiada. Swoim delegatem mianuje więc Papkina. Sługa jest przerażony, ale nie może się od tego zadania wymigać. Następnie Cześnik informuje go o swoich planach małżeńskich i nieumiejętności rozmowy z kobietami. Nakazuje więc Papkinowi udać się do Podstoliny.

Scena 3

  Papkin, dumny z powierzonej mu misji, zaczyna rozmyślać nad korzyściami, jakie może sobie zapewnić, swatając Cześnika z Podstoliną. Teraz sam będzie się mógł skupić na związku z Klarą. Monolog Papkina zamyka radosny śpiew przy akompaniamencie angielskiej gitary, którym ten chce dać znać o swojej obecności Podstolinie.

Scena 4

  Papkin przy Podstolinie daje popis swoich krasomówczych zdolności. Kobieta ma do niego jednak nieco ironiczny stosunek. Mimo enigmatycznej dyskusji z komicznym swatem Podstolina domyśla się, że mężczyzną, który chce zabiegać o jej rękę, jest Maciej Raptusiewicz. Kobieta nie udziela Papkinowi jednoznacznej odpowiedzi i odchodzi, co wzbudza u niego konsternację.

Scena 5

  Na terenie zamku pojawiają się murarze, którzy na zlecenie Rejenta zamierzają rozpocząć naprawę uszkodzonego muru granicznego. Niespodziewający się niczego Cześnik dostaje ataku furii. Rozkazuje swojemu posłannikowi natychmiast pozbyć się robotników. Papkin niezdarnie sugeruje, że jego oratorski talent mógłby w pokojowych mediacjach załatwić sprawę. W rzeczywistości obawia się on konfrontacji z grupą silnych murarzy.

Scena 6

  Akcja przenosi się do ogrodów zamkowych. Z dala od kłótni znienawidzonych sąsiadów, w wyłomie zepsutego muru pojawia się dwójka zakochanych. Okazują się nimi Wacław i Klara, którzy miejsce to obrali sobie za punkt zakazanych schadzek. Kochankowie wyznają sobie miłość i ubolewają nad swoim losem. Wacław jest synem Rejenta, a Klara bratanicą Cześnika, co stanowi przeszkodę dla ich związku. Mężczyzna proponuje nawet ukochanej ucieczkę i ślub. Klara pragnie dowieść swojej wierności i miłości, ale prosi Wacława, by ten porzucił na razie tak radykalne plany. Kochankowie rozchodzą się w obawie, że ktoś może ich zobaczyć.

Scena 7

  Nadchodzi Papkin z dworzaninem Śmigalskim i uzbrojoną służbą zamkową. Cześnik i Rejent oglądają całe zajście z okien zamkowych. Na początku Papkin próbuje pokojowo nakłonić murarzy do opuszczenia placu. Jego wysiłki nie przynoszą jednak oczekiwanego rezultatu. Rejent nakłania Śmigalskiego do ataku, sam zaś szuka bezpiecznego schronienia. Dochodzi do bójki, a z okien rozbrzmiewają głosy przekrzykujących się sąsiadów. Raptusiewicz ochoczo przechodzi od słów do czynów i chwyta za strzelbę. Chce zastrzelić Rejenta Milczka. Przerażony sąsiad, w obawie o swoje życie, zamyka okno. Całe zajście kończy się groźbami i przechwałkami Papkina dotyczącymi jego wkładu w usunięcie nieproszonych gości.

Scena 8

  Obok Papkina pojawia się Wacław w przebraniu. Podaje się za komisarza Rejenta. Liczy na to, że Papkin weźmie go ze sobą jako jeńca. Temu owa okazja wydaje się szansą na wsławienie w oczach Cześnika. Postanawia więc pojmać domniemanego komisarza. Ma nadzieję, że w nagrodę otrzyma od Cześnika rękę panienki Klary.

Cześnik Maciej Raptusiewicz

  Zubożały szlachcic, którego jedynym dotychczasowym celem w życiu było sprawowanie pieczy nad Klarą i przepisanym jej majątkiem. Bohater jest świadomy, że bratanica zbliża się do osiągnięcia odpowiedniego wieku, aby samodzielnie zarządzać swoimi dobrami, a on stanie się jej zbyteczny. Cześnik jest uparty, nieustępliwy i łatwo daje się ponieść emocjom. Dowodzi tego jego nazwisko pochodzące od słowa „raptus”, które oznacza osobę porywczą. Postać Macieja nie ma w nawyku analizowania sytuacji przed podjęciem działań. W związku z tym Raptusiewicza charakteryzuje szczerość i bezpośredniość. Jest on również hojny, o czym świadczy chęć opłacenia murarzy, gdy pozbawił ich pracy. Mimo wszystko daje się także poznać jako osoba żądna zemsty, zawistna i pewna siebie. Dowiadujemy się, że w młodości Cześnik był sejmikowym warchołem, który bił się z każdym, kto miał inne zdanie niż on. W jego historii zapisany jest również czyn patriotyczny – brał udział w konfederacji barskiej. Maciej znany jest z nadmiernego wtrącania do każdej wypowiedzi słów: mocium panie.

Rejent Milczek

  Pracownik sądu na stanowisku rejenta, czyli osoby, która między innymi spisuje akty notarialne. Bohater jest owdowiałym ojcem Wacława, wraz z synem zamieszkuje drugą połowę zamku, do której ma pełne prawo. Rejent jest osobą powściągliwą, małomówną, o czym świadczy jego nazwisko – Milczek. Posługuje się językiem urzędowym i wykazuje umiejętnościami wynikającymi ze sprawowanego stanowiska. Jest sprytny i celnie analizuje sytuacje. Cechuje go pozorna religijność, przejawiająca się w często wypowiadanej frazie: Niech się dzieje wola Nieba, / Z nią się zawsze zgadzać trzeba. Pomimo pokory wobec Boga Milczek jest zawistnym perfekcjonistą, zdeterminowanym do osiągnięcia celu za wszelką cenę. Cechuje go również skąpstwo (nie chce zapłacić murarzom), ale i honor, gdy przyjmuje wyzwanie na pojedynek rzucone mu przez Raptusiewicza. Rejent zostaje przedstawiony w utworze jako osoba mniej sympatyczna niż Cześnik.

Klara Raptusiewiczówna

  Bratanica Macieja Raptusiewicza. Jest właścicielką rodzinnego majątku – zamku, którym zarządza Cześnik, oraz trzech folwarków będących w pieczy Podstoliny. Mimo młodego wieku Klara jest dojrzała emocjonalnie. W relacji z Wacławem kieruje się zarówno miłością, jak i zdrowym rozsądkiem. W kontakcie z Papkinem wykazuje się żartobliwością i błyskotliwym doborem argumentów, a przy tym zachowuje się uprzejmie. Młodą bohaterkę cechuje oddanie i dobroduszność. Prawo do majątku, który niedługo przejmie, nie ma negatywnego wpływu na jej zachowanie. Wręcz przeciwnie – potęguje w dziewczynie poczucie odpowiedzialności.

Wacław Milczek

  Syn Rejenta Milczka, młody i przystojny mężczyzna. Okres studiów spędził w Warszawie. Miał w tym czasie romans z Podstoliną i ukrywał swoją tożsamość. W swoich poczynaniach względem Klary kieruje się wyłącznie szaleńczą i szczerą miłością. Jest w stanie zrobić wszystko, by być ze swoją ukochaną. Proponuje jej nawet ucieczkę, a następnie przedostaje się do zamku Cześnika jako jeniec. Uczucie, jakim darzy ukochaną, doprowadza go do zmiany zachowania. Od tego momentu cechują go szczerość i dobroduszność.

Podstolina Hanna (Anna) Czepiersińska

  Wdowa po trzech mężach. Krewna Klary, która zarządza jej folwarkami do czasu osiągnięcia pełnoletności przez ich prawowitą właścicielkę. Głównym celem Podstoliny jest znalezienie majętnego kandydata na męża. Bohaterka jest obdarzona wdziękami, urodą i pewnością siebie. W podejmowaniu decyzji kieruje się egoizmem i zachłannością na pieniądze.

Józef Papkin

  Dawny znajomy Cześnika. Jego ulubione zajęcia to gra w karty, picie i zabawy. W chwili, gdy jego swawola się kończy z powodu braku środków finansowych, pojawia się na usługach u Raptusiewicza. Za wsparcie dla starego druha otrzymuje wikt i opierunek. Cały jego dobytek to angielska gitara oraz kolekcja motyli. Miał nadzieję, że uda mu się wejść w związek z Klarą i nawet próbował się do niej zalecać. Ostatecznie został przez nią spławiony. Papkin jest zarówno otwarty, jak i skryty. Ma skłonności do konfabulacji i łatwo go przekupić pieniędzmi. W towarzystwie robi z siebie błazna, śmieszka, hiperbolizuje swoje osiągnięcia, by zainteresować innych swoją osobą. W rzeczywistości Papkin to żałosny, biedny kawaler, który chce się czuć potrzebny. Bohater wymyśla niestworzone historie, chcąc przykuć nimi uwagę otoczenia. Niestety ludzie nie traktują ani jego opowiastek, ani osoby poważnie.

Dyndalski

  Marszałek zamku Cześnika.

Śmigalski

  Dworzanin Cześnika.

Perełka

  Kuchmistrz u Cześnika.

Rózia

  Służąca w zamku Raptusiewicza. Zostaje wysłana do Wacława z fałszywą informacją, że Klara chce się z nim widzieć.

Murarze

  Są zatrudnieni przez Rejenta do pracy przy naprawie muru. Następnie zostają przez niego zmuszeni do złożenia fałszywych zeznań obciążających Cześnika.

Hajducy

  Mężczyźni zatrudnieni do ochrony dworu.

Pachołki

  Słudzy na terenie zamku Cześnika.