Rozdzióbią nas kruki, wrony…

Nowelę otwiera dość szczegółowy, wprowadzający czytelnika w adekwatny nastrój, opis krajobrazu: Ani jeden żywy promień nie zdołał przebić powodzi chmur, gnanych przez wichry. (…) Leciała ulewa deszczu, sypkiego jak ziarno. (…) Ponura jesień zwarzyła już i wytruła w trawach i chwastach wszystko, co żyło. Obdarte z liści, sczerniałe rykociny żałośnie szumiały, zniżając pręty aż do samej ziemi. Akcja rozgrywa się u schyłku powstania styczniowego (w 1864 roku). Andrzej Borycki, znany pod konspiracyjnym nazwiskiem „Szymon Winrych”, już trzeci dzień wędruje w stronę Nasielska. Nocą, zamiast odpoczywać, zmuszony jest czuwać przy wozie, w którym pod drewnem i słomą ukryta została broń dla powstańców. Dostarczenie jej oddziałowi to cel podróży Winrycha. Wóz zaprzęgnięty jest w wycieńczone już drogą konie, które Szymon pożyczył od znajomego szlachcica z okolic Mławy. Winrych, teraz przemoknięty i zziębnięty, w rozpadających się butach, w przeszłości był prezesem wesołego stowarzyszenia „śrubstaków” – bractwa studenckiego. Obecnie jako jeden z nielicznych, pomimo świadomości przegranej, wspiera oddziały w ostatnich podrygach walk powstańczych. W trakcie drogi, mimo uporu i wytrwałości, równolegle ogarnia go także ponury, melancholijny, podbity świadomością klęski nastrój: Gdy tak zmoknięty, głodny i bardzo znużony brnął przy wozie, poczęło, jakoby wraz z zimnem, wsiąkać w niego uczucie nędzy. (…) Mocniej zacisnął pas wełniany, osłonił piersi sukmaną i ruszył dalej, zwiesiwszy głowę. Czasami ją podnosił i mówił przez zęby: – Psy parszywe!
  Bohater rozmyślając, dostrzega w oddali niepokojący zgiełk. Okazuje się, że to wojsko rosyjskie. Powstaniec natychmiast ucieka – znajduje się jednak na odkrytej przestrzeni i od razu zostaje zauważony przez wrogów. Winrych w afekcie postanawia sięgnąć po broń; porzuciwszy jednak chwilę potem nadzieję na wygraną, zbliża się do koni i próbuje chociaż je uwolnić z zaprzęgu. Nagle otacza go ośmiu rosyjskich ułanów. Żołnierze sprawdzają wóz i dokopują się do ukrytej broni. Winrych stał na miejscu jak przedtem, obejmując ramieniem kark konia.(…) W sercu zasiadło nie to męstwo, lecz pogarda, pogarda bezbrzeżna, pogarda wszystkiego na tej ziemi. Z początku, zapytany przez Rosjan, do jakiego oddziału jechał, próbuje udawać chłopa. Jeden z żołnierzy rozpoznaje w nim jednak powstańca. Winrych, teraz bezbronny, cichym głosem błaga o to, by go nie zabijali. Po chwili Rosjanie rozrywają mu brzuch i łamią mostek. Jeden z żołnierzy, wymierzywszy broń w głowę Winrycha, trafia ostatecznie w konia. Winrych tuż przed wystrzałem osuwa się na ziemię, natomiast zabite zwierzę przygniata mu nogi.

Andrzej Borycki (Szymon Winrycha)

  Główny bohater noweli. Jest rozpoznawany pod swoim konspiracyjnym imieniem i nazwiskiem (Szymon Winrycha), w rzeczywistości nazywa się Andrzej Borycki. Winrych wywodzi się ze szlachty. W przeszłości, prowadząc bogate, towarzyskie życie, pełnił funkcję przewodniczącego „stowarzyszenia śrubstaków”. W chwili rozpoczęcia akcji opowiadania Winrych, pomimo świadomości przegranej, jako jeden z ostatnich powstańców, usiłuje przetransportować broń polskim partyzantom stacjonującym w okolicach Nasielska.

Chłop

  Anonimowy mężczyzna z pobliskiej wsi. Zauważa zwłoki powstańca, po czym dopuszcza się na nim grabieży. Znamienne jest to, że wszystkie swoje czyny obudowuje pozorami moralności chrześcijańskiej: przed grabieżą odmawia nad ciałem powstańca modlitwę; splot tragicznych dla Winrycha zdarzeń traktuje jako dar zesłany mu przez Boga. Jego myślenie i działanie podporządkowane są prymitywnym instynktom przetrwania. Narrator akcentuje jednak winę wyższych warstw społecznych, które przez lata ignorując sytuację chłopów, w dużej mierze przyczyniły się do ich braku świadomości i moralnego upadku.