Kronika polska

[Wstęp]

Kronika. Przypisanie pracy swej przez autora

  Autor kieruje swoją księgę do biskupów i kanclerza Michała, podkreślając, że to dzięki ich wsparciu podjął się napisania dzieła. Porównuje zadanie do żeglowania po niebezpiecznym morzu lub przedzierania się przez gęsty las – sam nie zdołałby tego dokonać, ale z pomocą duchownych i ich rad czuje się bezpieczny i pewny. Zaznacza, że jego kronika powstaje ku chwale Bożej i dla upamiętnienia wielkich czynów Bolesława Krzywoustego, których sami adresaci byli świadkami. Wyjaśnia, że nadaje dziełu ich imiona, by oddać im należny szacunek, a chwałę przypisuje polskim książętom. Prosi o ich przychylność i błogosławieństwo, a całe dzieło przedstawia jako wspólną zasługę.

Epilog się poczyna

  Rodzice Bolesława Krzywoustego – Władysław Herman i Judyta – nie mieli potomka, dlatego z tęsknoty za dzieckiem złożyli wotum w postaci złotej figurki chłopca i wysłali poselstwo do klasztoru Świętego Idziego we Francji, by tam prosić o cud narodzin. Mnisi przyjęli dary, podjęli modlitwy i posty w intencji książęcej pary. Wkrótce przyszła radosna wieść – Judyta zaszła w ciążę. Wypełniło się zatem ślubowanie, a narodziny syna zostały uznane za cud wyproszony dzięki wstawiennictwu świętego Idziego. Chłopiec otrzymał imię Bolesław, co zapowiadało chwałę i wielkie czyny przyszłego władcy.

Poczyna się kronika, a w niej dzieje władców albo książąt polskich

  Autor wyjaśnia, że podjął się napisania dzieła, by zachować w pamięci potomnych czyny polskich władców, zwłaszcza Bolesława Krzywoustego, który – jak wierzy – narodził się dzięki modlitwom świętego Idziego i od początku cieszył się pomyślnością w wojnach. Następnie opisuje położenie geograficzne Polski: kraj otaczają Ruś, Węgry, Morawy, Czechy, Saksonia i Dania, a na północy graniczy z ludami pogańskimi: Lutykami, Pomorzanami i Prusami, z którymi Polacy toczą ustawiczne boje i próbują nawracać ich na chrześcijaństwo. Gall podkreśla, że choć Polska często była napadana przez sąsiadów, nigdy nie została ujarzmiona. Opisuje ją jako ziemię obfitującą w żyzne gleby, lasy pełne miodu, ryby, zwierzęta hodowlane i dzielnych wojowników. Na końcu zapowiada, że jego celem jest przedstawienie dziejów Polski od jej początków aż po rządy Bolesława Krzywoustego.

KSIĘGA PIERWSZA

1. O książęciu Popielu, zwanym Koszysko

  W Gnieźnie panował książę Popiel, który miał dwóch synów. Z okazji ich postrzyżyn wyprawił huczną ucztę dla możnych i przyjaciół. Dwóch nieznanych wędrowców, przybyłych z Bożego zrządzenia, zostało jednak odprawionych z pogardą i nie wpuszczono ich na ucztę. Znalazł ich dopiero ubogi oracz, sługa księcia, który przyjął ich gościnnie w swojej chacie i poczęstował tym, co miał. Wędrowcy odwdzięczyli się życzeniem, by w jego domu zapanowała radość, dostatek, a jego ród zasłynął sławą i potomstwem.

2. O Piaście, synu Chościska

  Wędrowcy trafili do chaty Piasta, syna Chościska, i jego żony Rzepki. Choć byli ubodzy, przyjęli gości serdecznie i poczęstowali ich tym, co mieli. Piast miał przygotowane trochę piwa i wieprzka na postrzyżyny swojego jedynego syna. Pielgrzymi polecili mu podać piwo, które tak cudownie się rozmnażało, że napełniło wszystkie naczynia w domu i starczyło jeszcze dla uczestników książęcej uczty. Podobnie mięsa z wieprzka wystarczyło w nadzwyczajnej obfitości. Widząc te cuda, Piast i Rzepka przeczuwali wyjątkową przyszłość swego dziecka. Za radą wędrowców zaprosili nawet księcia Popiela z całym dworem. Podczas uczty to właśnie cudowni przybysze dokonali postrzyżyn chłopca i nadali mu imię Siemowit, przepowiadając wielką przyszłość.

3. O książęciu Siemowicie, synu Piasta

  Siemowit dorastał, wyróżniając się siłą i dzielnością, aż został jednomyślnie obwołany księciem Polski. Popiel i jego ród zostali całkowicie usunięci, a sam Popiel miał zginąć haniebnie, zagryziony przez myszy w wieży na wyspie. Gall podkreśla, że o czynach dawnych, pogańskich władców nie warto wspominać, a należy zachować pamięć o tych, którzy zasłynęli cnotą. Siemowit nie marnował młodości na zabawy, lecz poświęcił ją pracy i rycerskim czynom, rozszerzając granice państwa. Po nim władzę objął jego syn Lestek, równie dzielny i odważny, a następnie wnuk Siemomysł, który jeszcze bardziej powiększył potęgę i znaczenie rodu.

4. O ślepocie Mieszka, syna Siemomysłowego

  Mieszko, syn Siemomysła, urodził się ślepy i przez siedem lat nie widział świata. Podczas uczty z okazji jego siódmych urodzin nagle cudownie odzyskał wzrok, co wywołało ogromną radość rodziny i możnych. Doradcy ojca wyjaśnili, że ślepota chłopca symbolizowała wcześniejszą „ślepotę” Polski, pogrążonej w pogaństwie, a odzyskanie wzroku zapowiadało, że kraj zostanie oświecony przez przyjęcie wiary chrześcijańskiej. Gall Anonim podkreśla, że było to spełnione w rzeczywistości – Mieszko doprowadził naród do chrztu i wyrwał go z ciemności pogaństwa. Ślepota i cudowne przejrzenie były więc znakiem Bożego planu.

Piast Kołodziej

  Legendarny protoplasta dynastii Piastów. Prostego pochodzenia, symbolizuje pokorę, uczciwość i gościnność. Dzięki błogosławieństwu Opatrzności jego ród przejął władzę w Polsce po Popielu.

Siemowit

  Syn Piasta, pierwszy książę z nowej dynastii. Przedstawiany jako władca mądry, sprawiedliwy i silny, który umocnił pozycję państwa oraz zapoczątkował rozwój Polski pod rządami Piastów.

Mieszko I

  Pierwszy historyczny władca Polski. Ukazany jako roztropny polityk i wódz, który przyjął chrzest w 966 roku, wprowadzając Polskę do świata chrześcijańskiego i umacniając jej znaczenie w Europie.

Bolesław Chrobry

  Syn Mieszka I. Potężny, odważny i ambitny władca, ukazany jako rycerz idealny. Zdobywał nowe ziemie, wspierał Kościół, dążył do koronacji królewskiej, co podkreślało wielkość Polski.

Kazimierz Odnowiciel

  Władca, który po kryzysie państwa odbudował jego struktury i scalił ziemie. Przedstawiany jako cierpliwy i roztropny, zasłużył na miano tego, który „odnowił” Polskę.

Władysław I Herman

  Książę Polski, ojciec Bolesława Krzywoustego i Zbigniewa. W kronice ukazany jest raczej jako władca słabszy, bardziej uległy wobec możnych i obcych wpływów, przez co nie potrafił zapewnić pełnej stabilności w kraju. Jego panowanie naznaczone było sporami dynastycznymi i uzależnieniem od cesarza. Po jego śmierci Polska podzieliła się między synów, co stało się źródłem dalszych konfliktów. Gall, który pisał kronikę ku chwale Krzywoustego, przedstawia Hermana jako kontrast wobec syna – mniej energicznego i skutecznego, co tym mocniej podkreśla wielkość Bolesława.

Bolesław Krzywousty

  Centralna postać kroniki. Ukazany jako wzór rycerza i władcy: waleczny, pobożny, lojalny wobec sojuszników i troszczący się o poddanych. Jego czyny militarne i polityczne są główną treścią dzieła.

Zbigniew

  Starszy brat Krzywoustego. Przedstawiany negatywnie jako buntownik i przeciwnik zgody, którego ambicje doprowadziły do konfliktów z Bolesławem.

Biskupi i duchowieństwo

  Choć nie mają tak wyraźnych indywidualnych sylwetek, w kronice pełnią funkcję doradców książąt i strażników ładu chrześcijańskiego, wspierając władców duchowo i politycznie.

Świętopełk

  Pomorzanin, spokrewniony z Bolesławem Krzywoustym, któremu powierzono zarząd nad Nakłem i innymi grodami. Miał być lennikiem wiernym Polsce, ale okazał się zdrajcą i nie dotrzymywał przysiąg. W kronice symbolizuje niewierność i podstępność, za co Krzywousty prowadzi przeciw niemu wyprawy.