Mitologia grecka
Jan Parandowski
Mitologia to zbiór baśni o bogach i bohaterach. Mity pełnią ważną funkcję w kulturze Grecji, bo są częścią jej historii. Zostały wymyślone w epoce starożytności, żeby wyjaśnić różne zdarzenia o nieokreślonym pochodzeniu, jak na przykład stworzenie świata czy powstanie zjawisk atmosferycznych. Mity opisują również funkcjonowanie człowieka na ziemi i jego zależność od losu. Na początku Grecy byli fetyszystami, co oznacza, że czcili kamienie lub drzewa. Z czasem jednak ich bóstwa uległy personifikacji, czyli zyskały ludzką postać. „Mitologia” Jana Parandowskiego zawiera najważniejsze mity greckie i rzymskie. Pierwsze wydanie książki pojawiło się w 1924 r. Parandowski uporządkował mity w kolejności linearnej: od powstania świata przez narodziny bogów i opisy różnych zjawisk przyrodniczych aż po historie o bogach, ludziach i herosach, którzy są półbogami. W „Mitologii” Jana Parandowskiego herosi są nazywani bohaterami.
Streszczenie lektury „Mitologia grecka”
Mit o powstaniu świata
Umieszczony w rozdziale „Narodziny świata”
Na początku był Chaos. Z niego wyłonili się Uranos, czyli Niebo, i Gaja, nazwana Ziemią. Gaja wydała na świat pokolenie tytanów, jednookich cyklopów i sturękich hekatonchejrów. To nie uszczęśliwiło Uranosa, więc strącił swoje potomstwo do Tartaru. Tartar był najmroczniejszym miejscem w krainie podziemia, gdzie dusze były skazane na wieczne cierpienie. Pewnego razu Gaja postanowiła zbuntować przeciwko ojcu najmłodszego z tytanów – Kronosa. Ten zranił Uranosa i zajął jego miejsce. Żoną nowego władcy została Rea. Uranos rzucił na Kronosa klątwę, według której jego syn miał mu zgotować taki sam los. Dlatego też Kronos pożerał swoje dzieci, żeby nie mogły pozbawić go władzy. Po narodzinach szóstego dziecka, Rea oszukała swego męża i zamiast niemowlęcia, podała mu kamień owinięty w pieluszki. Natomiast prawdziwy syn, którym był Zeus, został przez nią ukryty w jaskini na Krecie.
Na wyspie Zeus był wychowywany w towarzystwie nimf, a koza Amaltea karmiła go swoim mlekiem. Z jej rogu powstał róg obfitości, a z jej skóry – tarcza. Gdy Zeus dorósł, zbuntował się i kazał podstępem podać Kronosowi środek na wymioty. Tym sposobem Kronos musiał zwrócić pożarte wcześniej dzieci, czyli: Hadesa, Posejdona, Herę, Demeter i Hestię. Wtedy wściekły władca zaczął walczyć z Zeusem. Po stronie Kronosa stali tytani, a razem z Zeusem walczyli cyklopi i hekatonchejrowie. Ostatecznie zwyciężył Zeus, lecz i wówczas nie zaznał spokoju, gdyż zaczęli mu zagrażać giganci, synowie Gai. Rzucali oni w bogów skałami, z których niektóre, wpadając w morze, przyczyniły się do powstania wysp.
W Księdze Przeznaczenia Zeus znalazł wskazówkę, że jedynie śmiertelnik zdoła pokonać gigantów. Wówczas Atena przyprowadziła Heraklesa, żeby im pomógł. Herakles walczył razem z Dionizosem i udało mu się pokonać wszystkich gigantów, z wyjątkiem Alkioneusa. Alkioneus miał bowiem zdolność samouzdrawiania się przez dotknięcie miejsca, w którym przyszedł na świat. Herakles wywiódł go więc poza granice kraju i tam zabił. Widząc to wszystko, Gaja popadła w rozpacz i z tego żalu narodził się potwór – Tyfon. Był on na tyle szkaradny, że Zeus postanowił pozbyć się syna, rzucając w niego wyspą Sycylią.
Mit o Prometeuszu
Umieszczony w rozdziale „Narodziny świata”
Prometeusz należał do tytanów. To on stworzył ludzi, lepiąc ich z gliny pomieszanej ze łzami. Duszę dał im z iskier, skradzionych z rydwanu Heliosa. Nie potrafił jednak obronić swoich stworzeń przed dzikimi zwierzętami. Postanowił więc ukraść ogień z Olimpu i podarować go ludziom.
Czyn Prometeusza rozzłościł Zeusa, bo przewidywał, że ludzie mogą się zacząć buntować, podobnie jak kiedyś giganci. Chcąc temu zapobiec, bóg piorunów polecił Hefajstosowi stworzyć niesamowicie piękną kobietę. Tak powstała Pandora, która została zesłana na ziemię razem z tajemniczą glinianą beczką. Ujrzawszy to, Prometeusz od razu wyczuł podstęp. Niestety jednak Epimeteusz, jego brat, zakochał się w Pandorze i ją poślubił. Wtedy też otworzył tajemniczą beczkę, z której na świat wysypały się liczne nieszczęścia i choroby. Widząc to wszystko, Prometeusz obmyślił plan zemsty na Zeusie. Wybrał woła na ofiarę, zabił go i podzielił zwierzę na dwie części. Podstęp polegał na tym, że jedna część składała się z dobrego mięsa, a druga z samych kości przykrytych tłuszczem. Prometeusz poprosił Zeusa, żeby wybrał ofiarę, która odtąd ma być mu składana. Władca piorunów dał się nabrać i wskazał część, na której widniał tłuszcz. Gdy okazało się, że są tam ukryte jedynie kości, w swoim gniewie chciał się zemścić na Prometeuszu.
Odtąd stwórca ludzi wisiał przykuty do skał Kaukazu. Był palony przez słońce, a na dodatek każdego dnia przylatywał do niego orzeł i wyjadał część jego wątroby. Ta zawsze odrastała, dlatego męki Prometeusza trwały bez końca. Jego krzyki odbijały się tylko od skalnych ścian Kaukazu.
Mit o Arachne
Umieszczony przy przedstawieniu bogini Ateny
Arachne była grecką księżniczką, która uchodziła za mistrzynię haftu. Wyróżniały ją wybitne zdolności tkackie. Arachne wychwalała swoje dzieła i obnosiła się ze swoim talentem, co sprawiło, że zainteresowała się nią bogini Atena.
Atenę rozgniewała myśl, że śmiertelniczka miałaby większe umiejętności od niej, więc postanowiła wyzwać ją na tkacki pojedynek. Atena wyhaftowała podobizny bogów olimpijskich, które wskazywały na ich potęgę. Natomiast w rogach swoich dzieł przedstawiła różne kary, które mogą spotkać ludzi za przejaw pychy. Pomimo tej przestrogi, Arachne wyszyła sceny bogów w miłosnych stosunkach ze śmiertelniczkami. Dzieło księżniczki było zjawiskowe i na takim samym poziomie, co praca bogini. Kiedy Atena zobaczyła jej ukończoną tkaninę, natychmiast ją rozdarła i ze wściekłości zaczęła uderzać Arachne tkackim czółnem.
Po tej sytuacji śmiertelniczka się powiesiła. Wtedy Atenie zrobiło się jej żal i przywróciła Arachne do życia. Nie pozwoliła jej już jednak przebywać w ludzkiej postaci, lecz zamieniła ją w pająka, żeby do końca życia misternie tkała sieci.